İran-ABŞ qarşıdurmasında gizli diplomatiya: Müharibənin qarşısını hansı razılaşma ala bilər?

Müharibədə hər kəs qələbədən danışır, amma heç kim sonsuza qədər döyüşə bilməz. Silahlar susmasa da, diplomatiya üçün qapılar həmişə açıq qalır. Bəzən ən sərt qarşıdurmaların arxasında tərəflərin bir-birinə demədiyi təkliflər, ictimaiyyətə açıqlanmayan güzəştlər və müharibəni dayandırmaq üçün aparılan gizli hesablamalar dayanır.

İranla ABŞ arasında aylardır davam edən qarşıdurma da artıq yalnız hərbi güc mübarizəsi deyil. Bu, həm də kimin ilk addımı atacağı, kimin geri çəkilmiş görünəcəyi və əldə olunacaq razılaşmanın hansı formada təqdim ediləcəyi uğrunda siyasi mübarizədir. Dohada baş tutan son təmaslar göstərir ki, tərəflər arasında fikir ayrılıqları dərin olsa da, diplomatik kanal hələ bağlanmayıb.

Noyabrın 2-də Qətərin vasitəçiliyi ilə keçirilən görüşlər konkret razılaşma ilə yekunlaşmadı. İran nümayəndə heyətinin Dohadan ayrılması danışıqların başa çatdığı anlamına gəlmir. Reuters-in məlumatına görə, tərəflər arasında razılaşma layihəsi müzakirə olunur və yeni görüş ehtimalı qalır. Tehran yeddi mərhələdən ibarət təklifini daha qısa müddətdə reallaşdırıla biləcək formata salıb. Lakin İran bunun üçün ilk növbədə ABŞ-ın dəniz blokadasının aradan qaldırılmasını tələb edir.

Beləliklə, mübahisənin mərkəzində təkcə Hörmüz boğazının açılması dayanmır. Əsas sual budur: tərəflərdən hansı ilk güzəştə gedəcək və bu addımı öz ictimaiyyətinə necə izah edəcək?

Bu vəziyyət tarixdə baş vermiş başqa bir təhlükəli qarşıdurmanı yada salır. 1962-ci ildə dünya ABŞ və Sovet İttifaqı arasında yaşanan Kuba raket böhranı zamanı nüvə müharibəsinin bir addımlığına qədər gəlmişdi. Sovet İttifaqının Kubada raketlər yerləşdirməsi Vaşinqtonun sərt reaksiyasına səbəb olmuş, ABŞ adanın ətrafında dəniz karantini tətbiq etmişdi. Hər iki tərəf geri çəkilmək istəmirdi, hərbi müdaxilə ehtimalı isə getdikcə artırdı.

Lakin böhranın taleyi yalnız açıq bəyanatlarla müəyyənləşmədi. Oktyabrın 27-də ABŞ prezidenti Con Kennedinin qardaşı, baş prokuror Robert Kennedi sovet səfiri Anatoli Dobrinınla gizli görüş keçirdi. Həmin görüşdə müzakirə olunan əsas məsələlərdən biri Kubadakı sovet raketlərinin çıxarılması müqabilində Türkiyədə yerləşdirilən Amerika “Yupiter” raketlərinin də sökülməsi idi. Vaşinqton bu güzəştin açıq şəkildə elan olunmasını istəmirdi. Moskva da geri addımını ictimaiyyət qarşısında məğlubiyyət kimi göstərmək niyyətində deyildi.

Nəticədə Sovet İttifaqı Kubadakı raketləri çıxarmağa razılaşdı. Türkiyədəki Amerika raketləri isə 1963-cü ilin aprelində söküldü. Beləliklə, tərəflərin ictimaiyyətə tam açıqlamadığı diplomatik razılaşma dünyanın nüvə fəlakətindən yayınmasına kömək etdi.

İranla ABŞ arasındakı bugünkü vəziyyəti Kuba böhranı ilə eyniləşdirmək olmaz. Ancaq həmin hadisənin mühüm bir dərsi var: bəzən müharibənin qarşısını almaq üçün tərəflər öz mövqelərini açıq şəkildə dəyişmədən qarşılıqlı güzəştə getməyin yolunu tapmalıdırlar.

Dohadakı danışıqların çətinliyi də məhz bu nöqtədə başlayır. Tehran Hörmüz boğazına nəzarət imkanını mühüm strateji vasitə hesab edir. ABŞ isə bu su yolunun İranın diktə etdiyi şərtlərlə açılmasını özünün regional mövqeyi baxımından riskli saya bilər. İran blokadanın aradan qaldırılmasını, sanksiyaların yumşaldılmasını və neft ixracına imkan yaradılmasını istəyir. Vaşinqtonun gündəmində isə nüvə proqramı, regional təhlükəsizlik və hərbi balans məsələləri dayanır.

Başqa sözlə, tərəflər yalnız bir-birinin tələbləri ilə deyil, daxili siyasi təzyiqlərlə də üzləşirlər. Əldə ediləcək razılaşma həm Tehran, həm də Vaşinqton üçün qəbulolunan görünməlidir.

Bu baxımdan Donald Tramp administrasiyasının mövqeyi xüsusi diqqət çəkir. Noyabrın 3-də keçirilən aralıq seçkilər ərəfəsində Ağ Evin İranla bağlı atacağı addımların siyasi nəticələri də nəzərə alınmalıdır. Tramp seçkiyə qədər İrana yeni zərbə endirilməyəcəyini bildirsə də, noyabrın 2-də ABŞ qüvvələrinin Hörmüz boğazında İranın bəzi hərbi hədəflərinə məhdud zərbələr endirdiyi bildirilir. Associated Press-in məlumatına görə, Vaşinqton bu addımı İran qüvvələrinin Amerika hərbi obyektlərinə qarşı raket istifadəsinə cavab kimi izah edib.

Eyni zamanda, İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu ABŞ administrasiyasını İrana qarşı yeni zərbələr endirməyə çağırır. Vitse-prezident Cey Di Vens isə diplomatik razılaşma əldə olunacağına ümid etdiyini açıqlayıb. Bu mənzərə Vaşinqtonun daxilində İran məsələsinə münasibətdə fərqli yanaşmaların mövcud olduğunu göstərir.

Tramp üçün müharibənin iqtisadi nəticələri də az əhəmiyyət daşımır. Enerji qiymətlərinin yüksəlməsi, yanacaq bazarında qeyri-sabitlik və hərbi qarşıdurmanın uzanması Amerika seçicilərinin münasibətinə təsir göstərə bilər. Buna görə də Ağ Evin qərarları yalnız hərbi və təhlükəsizlik hesablamaları ilə məhdudlaşmır. Daxili siyasi gündəm də Vaşinqtonun manevr imkanlarını müəyyənləşdirən amillərdəndir.

Bununla belə, seçkilərin başa çatması avtomatik olaraq hərbi eskalasiyanın başlanacağı anlamına gəlmir. Sərt ritorika bəzən qarşı tərəfə təzyiq göstərmək, onu danışıqlar masasında daha əlverişli mövqeyə gətirmək üçün istifadə olunur.

Tehranın vəziyyəti də asan deyil. Uzunmüddətli qarşıdurma İran iqtisadiyyatına ciddi yük yaradır. Blokada, enerji ixracının məhdudlaşması və regional təhlükəsizlik riskləri hakimiyyətin qərarlarını çətinləşdirir. Digər tərəfdən, İran rəhbərliyi hər hansı güzəşti ölkənin suverenliyindən geri çəkilmək kimi təqdim etmək istəmir. Buna görə də mümkün razılaşmanın daxili auditoriyaya hansı formada çatdırılacağı Tehran üçün də mühüm məsələdir.

Burada əsas problem tərəflərin güzəştə getmək istəməməsindən daha çox, güzəştin siyasi qiymətidir. Heç kim məğlub tərəf kimi görünmək istəmir. Halbuki diplomatiyada bəzən qarşı tərəfin müəyyən tələblərini qəbul etmək daha böyük itkilərin qarşısını ala bilər.

Tarixdə bunun başqa nümunələri də var. 1815-ci ildə Napoleon müharibələrindən sonra keçirilən Vyana konqresində Avropa dövlətləri yeni siyasi nizam yaratmağa çalışırdılar. Heç bir tərəf bütün istəklərinə nail ola bilmədi. Sabitlik bir dövlətin tam qələbəsi ilə deyil, maraqların uzlaşdırılması və güc balansının qorunması ilə mümkün oldu.

Bu gün Yaxın Şərqdə oxşar tarazlıq yaratmaq daha mürəkkəbdir. İranın təhlükəsizlik maraqları ABŞ-ın regional strategiyası ilə, İsrailin mövqeyi isə Körfəz ölkələrinin narahatlıqları ilə hər zaman üst-üstə düşmür. Qətər və Pakistanın vasitəçilik səyləri ilə yanaşı, Çinin də diplomatik prosesə maraq göstərməsi böhranın daha geniş geosiyasi məna daşıdığını ortaya qoyur. Pekinin İran, Oman və Səudiyyə Ərəbistanı ilə təmasları genişləndirmək niyyəti də bu baxımdan diqqət çəkir.

Hörmüz boğazında təhlükəsizlik risklərinin artması isə məsələnin yalnız regional qarşıdurma olmadığını göstərir. Bu su yolunda yaranacaq uzunmüddətli problem dünya enerji bazarlarına, ticarət marşrutlarına və bir çox ölkənin iqtisadiyyatına təsir edə bilər.

Azərbaycan üçün də baş verənlər kənar proses deyil. İranla qonşuluğumuz, Xəzər hövzəsindəki maraqlarımız, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi və ümumilikdə Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik mühiti bu qarşıdurmanın nəticələrindən təsirlənə bilər. Müharibənin genişlənməsi enerji bazarlarında qiymət dəyişikliklərindən tutmuş regional nəqliyyat əlaqələrinə qədər müxtəlif istiqamətlərdə risklər yarada bilər.

Bakının marağı isə regionda sabitliyin qorunması, qarşıdurmanın genişlənməməsi və diplomatik həll imkanlarının açıq qalmasıdır. Bu yanaşma hansısa tərəfin mövqeyini müdafiə etmək deyil, Azərbaycanın milli və iqtisadi maraqlarından irəli gələn zərurətdir. Çünki qonşuluqda baş verən böyük müharibənin nəticələri sərhədlərlə məhdudlaşmır.

Bütün bunların fonunda Dohada aparılan danışıqların nəticəsini yalnız əldə olunacaq sənədlə ölçmək düzgün olmaz. Bəzən diplomatiyanın ən böyük nailiyyəti imzalanan müqavilə deyil, baş verməsinin qarşısı alınan müharibə olur. 1962-ci ildə Kennedi və Xruşşovun qarşılıqlı güzəştləri bunun tarixi nümunəsidir.

İndi Tehran və Vaşinqton da oxşar seçim qarşısındadır. Hörmüz boğazının açılması, dəniz blokadasının taleyi, sanksiyaların yumşaldılması və təhlükəsizlik təminatları bir-birindən ayrı məsələlər deyil. Bunların hər biri mümkün siyasi razılaşmanın tərkib hissəsinə çevrilə bilər.

Əgər tərəflər bütün tələblərini qarşı tərəfə qəbul etdirməkdə israr etsələr, diplomatik təmaslar sadəcə növbəti hərbi qarşıdurmaya qədər yaranmış fasilə olaraq qala bilər. Əksinə, hər iki tərəf öz ictimaiyyətinə məğlubiyyət kimi görünməyəcək bir razılaşma təqdim edə bilsə, müharibənin dayandırılması üçün real imkan yarana bilər.

Bəlkə də Dohada axtarılan əsas sənəd məhz budur: heç kimin tam qələbə qazandığını iddia etmədiyi, amma hər iki tərəfin müharibədən çıxış yolu kimi qəbul edə biləcəyi siyasi razılaşma. Çünki dövlətçilik yalnız güc nümayiş etdirməkdən ibarət deyil. Əsl siyasi məsuliyyət bəzən həmin gücdən istifadə etməmək və qarşısıalınmaz görünən müharibəni vaxtında dayandırmaq bacarığında üzə çıxır.

Tarix bir daha xatırladır: müharibəni başlatmaq üçün bəzən bir qərar kifayət edir, onu dayandırmaq üçün isə siyasi iradə, səbir və qarşılıqlı güzəşt lazımdır.