İlham Əliyevin Bişkek diplomatiyası: 3 görüş, 3 mühüm mesaj

Xəbər verdiyimiz kimi, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekə səfərə gəlib. Səfər çərçivəsində Prezident İlham Əliyev Bişkekdə keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Zirvə toplantısında iştirak edəcək və bir sıra dövlət başçıları ilə ikitərəfli görüşlər keçirəcək.

Səfər çərçivəsində İlham Əliyevin Zirvə görüşündə iştirakına və keçirdiyi görüşlərə daha geniş prizmadan baxanda, bu səfərin təkcə diplomatik protokol xarakteri daşımadığı görünür. Burada Azərbaycanın Şərqə, Mərkəzi Asiyaya, Çin istiqamətinə, Ermənistanla sülh prosesinə və İranla münasibətlərə dair bir neçə mühüm xətt eyni vaxtda kəsişir.

Bişkek görüşləri: Azərbaycanın çoxvektorlu diplomatiyasının yeni mərhələsi

İlham Əliyevin Qırğızıstana səfəri Azərbaycanın son illərdə xarici siyasətində Mərkəzi Asiyaya verdiyi xüsusi önəmin davamıdır. Prezidentin Bişkekdə ŞƏT Zirvə toplantısı çərçivəsində Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev və İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla görüşlərinin keçirilməsi təsadüfi deyil. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında bu görüşlərin hamısının 31 avqustda baş tutduğu göstərilir.

Bu görüşləri birləşdirən ümumi xətt regional bağlantılar, iqtisadi əməkdaşlıq və Azərbaycanın geosiyasi mövqeyinin gücləndirilməsidir.

1. ŞƏT platforması Azərbaycanın imkanlarını genişləndirir

Azərbaycan ŞƏT-in tamhüquqlu üzvü olmasa da, təşkilatın platformasında yüksək səviyyədə təmsil olunması Bakının Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin əhəmiyyətini göstərir.

ŞƏT son illərdə yalnız təhlükəsizlik təşkilatı olmaqdan çıxaraq iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji, ticarət və regional əməkdaşlıq məsələlərinin müzakirə edildiyi mühüm platformaya çevrilib. Azərbaycan üçün isə bu platformanın xüsusi əhəmiyyəti var: ölkə Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Cənubi Qafqaz–Avropa xəttinin mühüm həlqələrindən birinə çevrilmək istəyir.

Bu baxımdan Azərbaycanın ŞƏT məkanında görünməsi həm siyasi, həm də iqtisadi dividend yaradır.

2. Paşinyanla görüş – səfərin ən mühüm siyasi mesajı

Bişkekdə İlham Əliyev–Nikol Paşinyan görüşü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tərəflər 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda əldə edilmiş razılaşmaların tarixi əhəmiyyətini, sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanmasını və bundan sonrakı praktiki addımları müzakirə ediblər.

Lakin bu görüşün ən maraqlı tərəfi odur ki, gündəlikdə artıq yalnız “sülh sazişi imzalansın” məsələsi yoxdur.

Söhbət artıq sülhün iqtisadi məzmunundan gedir.

Azərbaycanın neft məhsullarının Ermənistana ixracı, üçüncü ölkələrdən Ermənistana Azərbaycan ərazisi ilə taxıl və digər məhsulların tranziti, iki ölkənin biznes dairələri arasında əlaqələrin yaranması rəsmi şəkildə sülh dividendlərinin praktiki təzahürləri kimi qeyd olunub.

Bu, çox mühüm transformasiyadır.

Əgər əvvəl Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin əsas gündəliyini müharibə, ərazi münaqişəsi, sərhəd və təhlükəsizlik məsələləri təşkil edirdisə, indi gündəliyə ticarət, enerji, logistika və qarşılıqlı iqtisadi maraqlar daxil olur.

Bu isə sülhün daha dayanıqlı olmasına xidmət edə bilər.

3. TRIPP: sülhün iqtisadi dayağı

Paşinyanla görüşdə TRIPP – “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu”nun həyata keçirilməsi ilə bağlı praktiki addımların müzakirə olunması da diqqət çəkir. Tərəflər marşrut boyunca bağlantı layihələrinin əhəmiyyətini vurğulayıblar.

Burada məsələ sadəcə bir nəqliyyat yolundan ibarət deyil.

Azərbaycan üçün əsas məsələ Şərqlə Qərb arasındakı nəqliyyat xəritəsində öz mövqeyini daha da möhkəmləndirməkdir.

Azərbaycan ərazisindən Naxçıvana, oradan isə Türkiyəyə uzanan bağlantıların inkişafı:

• regional ticarəti genişləndirə bilər;
• Ermənistanın nəqliyyat blokadasından çıxmasına imkan yarada bilər;
• Azərbaycanın Naxçıvanla nəqliyyat əlaqələrini gücləndirə bilər;
• Türkiyə ilə Mərkəzi Asiya arasında yeni bağlantılar yarada bilər;
• Orta Dəhlizin əhəmiyyətini artıra bilər.

Beləliklə, sülh prosesi ilə nəqliyyat layihəsi bir-birini tamamlayan iki istiqamətə çevrilir.

4. Tokayevlə görüş: Xəzərin o biri sahili ilə strateji tərəfdaşlıq

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevlə görüş də səfərin iqtisadi-geosiyasi mahiyyətini tamamlayır. Görüş 31 avqustda Bişkekdə keçirilib.

Azərbaycan və Qazaxıstanı birləşdirən əsas amillərdən biri Xəzər dənizi və Orta Dəhlizdir.

Qazaxıstan Çin istiqamətindən gələn yüklərin Xəzərə çatdırılmasında, Azərbaycan isə həmin yüklərin Xəzərdən keçərək Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya daşınmasında mühüm mövqeyə malikdir.

Başqa sözlə, Bakı və Astana üçün Orta Dəhliz sadəcə nəqliyyat layihəsi deyil. Bu marşrut iki ölkənin:

Çin – Mərkəzi Asiya – Xəzər – Azərbaycan – Türkiyə – Avropa

zəncirində strateji rolunu artırır.

Bu səbəbdən Tokayevlə görüşü Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətinin davamlı və sistemli xarakter almasının göstəricisi kimi qiymətləndirmək olar.

5. Pezeşkianla görüş: İran istiqamətində dialoq

İlham Əliyevin İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla görüşü də mühüm regional mesajdır. Görüş 31 avqustda Bişkekdə keçirilib.

Azərbaycan-İran münasibətlərində nəqliyyat məsələləri xüsusi yer tutur. Çünki iki ölkə həm Şimal-Cənub, həm də regional enerji və ticarət layihələri baxımından bir-birinə bağlıdır.

Burada Azərbaycanın əsas marağı regional nəqliyyat layihələrinin siyasi gərginliklərdən asılılığını azaltmaqdır.

Azərbaycan eyni zamanda həm Qərblə, Rusiya və Mərkəzi Asiya ilə, Türkiyə ilə, həm də İranla iqtisadi və siyasi əlaqələri inkişaf etdirərək özünün geosiyasi manevr imkanlarını genişləndirir.

Pezeşkianla görüş də bu çoxvektorlu siyasətin mühüm elementidir.

6. Bir səfərdə üç fərqli geosiyasi xətt

Bişkekdəki görüşlərə birlikdə baxanda maraqlı mənzərə yaranır:

Paşinyan – sülh və TRIPP

Tokayev – Mərkəzi Asiya və Orta Dəhliz

Pezeşkian – İran və Şimal-Cənub

Bu üç istiqamətin ortaq nöqtəsi isə nəqliyyat və regional bağlantıdır.

Deməli, Azərbaycan xarici siyasətdə coğrafi mövqeyini sadəcə üstünlük kimi qəbul etmir, onu geosiyasi və geoiqtisadi kapitala çevirməyə çalışır.

7. Azərbaycanın ŞƏT-də iştirakının daha böyük mənası

Burada daha geniş bir məqamı da qeyd etmək lazımdır.

Dünya siyasətində ağırlıq mərkəzlərinin dəyişdiyi bir dövrdə Mərkəzi Asiyanın əhəmiyyəti sürətlə artır. Çin iqtisadi gücünü genişləndirir, Orta Dəhlizə maraq artır, Avropa Asiya ilə yeni logistika marşrutları axtarır.

Azərbaycan isə bu proseslərin tam ortasında yerləşir.

Bu səbəbdən Bakı üçün ŞƏT platforması “Şərqə açılan əlavə diplomatik pəncərə” rolunu oynaya bilər.

Azərbaycanın məqsədi yalnız ŞƏT daxilində iştirak etmək deyil. Daha böyük məqsəd Azərbaycanın Avrasiyanın nəqliyyat, enerji və siyasi xəritəsində əhəmiyyətli mərkəzlərdən birinə çevrilməsidir.

Nəticə

Bişkek səfərini yalnız ŞƏT toplantısında iştirak kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Əslində bu səfər Azərbaycanın yeni geosiyasi reallıqlarda öz mövqeyini möhkəmləndirmək strategiyasının bir hissəsidir.

Bir tərəfdən Azərbaycan Ermənistanla sülh prosesini iqtisadi və nəqliyyat layihələri ilə möhkəmləndirir. Digər tərəfdən Qazaxıstan vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrini genişləndirir. Eyni zamanda İranla dialoqu davam etdirir.

Beləliklə, Bişkekdə İlham Əliyevin diplomatik gündəliyinin əsas mesajı belə oxuna bilər:

Azərbaycan artıq yalnız regiondakı proseslərə reaksiya verən ölkə deyil; regional bağlantıların formalaşmasında iştirak edən və müxtəlif geosiyasi istiqamətləri bir-birinə bağlayan aktora çevrilir.

Bu baxımdan ŞƏT Zirvə toplantısı Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasəti, Orta Dəhliz strategiyası və Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyinin eyni platformada kəsişməsi baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir.

News365.az