Süni intellekt nələri əlimizdən alacaq?

İnsan tarix boyu öz yaratdığı alətlərdən qorxub. Oddan başladı bu qorxu – həm isidən, həm yandıran bir qüvvə. Sonra çap maşını gəldi, deyildi ki, artıq yaddaş zəifləyəcək. Radio, televiziya, internet… hər dəfə eyni sual səsləndi: “İnsan artıq lazım olacaqmı?” Bu gün isə həmin sual daha kəskin formada qarşımızdadır – bu dəfə söhbət sadəcə alətdən yox, düşünənə bənzər bir sistemdən gedir. Amma burada əsas məsələ texnologiyanın nə edə bilməsi deyil. Əsas məsələ insanın özünü necə dərk etməsidir. İnsanı insan edən təkcə bilik deyil. Əgər məsələ bilik olsaydı, kitablar min illərdir bizi əvəz etmişdi. İnsan, Sokratın dediyi kimi, “bildiyini bilməyən” varlıqdır – yəni daim şübhə edən, sorğulayan, axtaran. Süni intellekt isə şübhə etmir. O, tərəddüd etmir. O, mövcud məlumatlar daxilində ən uyğun cavabı verir. Amma insanın inkişafı çox vaxt “uyğun cavab”dan yox, narahat edən sualdan başlayır. Sual yoxdursa, dərinlik də yoxdur. İnsan öyrənəndə təkcə məlumat almır, həm də formalaşır. Bir müəllimin səsinin tonu, baxışındakı tələbkarlıq, bəzən sərt, bəzən anlayışlı münasibəti – bunlar şüurun formalaşmasında mühüm rol oynayır. Maraqlı bir fakt var: psixologiyada “emosional yaddaş” anlayışı var. İnsan çox vaxt faktları yox, o faktları öyrəndiyi anın hissini xatırlayır. Yəni bilik yalnız məntiqi deyil, emosional təcrübə ilə birlikdə yadda qalır. Süni sistem isə bu emosional rezonansı yaratmır. O, izah edir, amma təsir etmir. Tarixə baxsaq, görərik ki, böyük dönüşlər heç vaxt yalnız texniki inkişafla baş verməyib. Məsələn, İntibah dövründə kitabların yayılması bilikləri artırdı, amma eyni zamanda insan mərkəzli düşüncə tərzini gücləndirdi. Yəni texnologiya ilə yanaşı, insanın özünə baxışı dəyişdi. Əgər bu dəyişiklik olmasaydı, texnologiya təkbaşına cəmiyyətin ruhunu dəyişə bilməzdi. Demək olar ki, bütün böyük dini ənənələrdə insan “ruh daşıyıcısı” kimi təsvir olunur. Bu ruh anlayışı sadəcə metafizik ideya deyil, həm də məsuliyyət anlayışıdır. İnsan seçir, tərəddüd edir, səhv edir, peşman olur. Bu proseslər onun mənəvi inkişafını formalaşdırır. Süni sistem isə nə peşman olur, nə də seçimlərinin mənəvi yükünü daşıyır. O, nəticə verir, amma məsuliyyət hiss etmir. Bu isə onu nə qədər inkişaf etsə də, insanın yerinə keçə bilməyən bir varlığa çevirir. Amma təhlükə burada deyil. Əsl təhlükə ondadır ki, insan özü-özünü bu səviyyəyə endirsin. Əgər insan düşünməyi dayandırıb yalnız hazır cavablarla kifayətlənərsə, o zaman problem süni intellekt deyil, insanın özüdür. Çünki o, öz potensialını könüllü şəkildə məhdudlaşdırmış olur.

Bu gün artıq bəzi sahələrdə insanlar qərar verməyi sistemlərə həvalə edir. Hansı musiqini dinləməkdən tutmuş, hansı xəbəri oxumağa qədər – seçimlərimiz getdikcə daha çox yönləndirilir. Bu isə tədricən fərdi iradəni zəiflədir. İnsan seçim etməyi unutduqca, azadlıq anlayışı da mənasını itirir. Digər tərəfdən, maraqlı bir paradoks var: insan özünü asanlaşdırmaq üçün texnologiya yaradır, amma nəticədə özü sadələşir. Əgər hər şey bizim yerimizə düşünülürsə, biz niyə düşünək? Əgər hər sualın cavabı dərhal təqdim olunursa, biz niyə axtaraq? Bu sualların cavabı insanın gələcəyini müəyyən edəcək. Amma bu mənzərə tam ümidsiz deyil. Çünki tarix bizə başqa bir həqiqəti də göstərir ki, insan uyğunlaşan varlıqdır. O, təhlükəni də, imkanı da eyni anda daşıyır. Süni intellekt insanı əvəz etmək üçün yox, onu daha dərin düşünməyə məcbur etmək üçün bir fürsət ola bilər. Çünki indi sadəcə bilmək kifayət deyil. İndi anlamaq lazımdır. İndi seçmək lazımdır. İndi məsuliyyət daşımaq lazımdır. Ən sonda isə bir sual yaranır – bəlkə də bütün bu müzakirələrin mərkəzində duran sual: İnsan olmaq nə deməkdir?

Əgər bu sualın cavabını texnologiyaya buraxsaq, cavab hazır olacaq. Amma əgər bu sualı özümüzə versək, cavab çətin olacaq – lakin həqiqi olacaq. Və bəlkə də gələcəyin ən böyük mübarizəsi texnologiya ilə insan arasında yox, insanın özü ilə öz mahiyyəti arasında baş verəcək.