İnsanın mövcudluğu nəylə ölçülür?

İnsan həyatında elə anlar var ki, onlar nə tam xatirədir, nə də tam reallıq. Sanki zaman öz xəttindən çıxır, şüur isə bir anlıq iki istiqamətdə parçalanır. Bir tərəf “indi”ni yaşayır, digər tərəf isə bu “indi”nin artıq yaşandığını pıçıldayır. Bu qəribə hiss sadəcə psixoloji bir hadisə deyil — o, insanın öz varlığını, zaman anlayışını və həqiqətlə əlaqəsini sorğuladan dərin bir təcrübədir. Fəlsəfi baxımdan bu hal, zamanın xətti olub-olmaması sualını ortaya qoyur. Əgər insan bir anı “yenidən yaşayır” kimi hiss edirsə, bəlkə zaman düşündüyümüz kimi düz xətt deyil? Bəlkə o, dairəvi və ya qat-qat üst-üstə düşən bir quruluşa malikdir? Bəzi filosoflar zamanın insan şüurunun yaratdığı bir illüziya olduğunu irəli sürüblər. Bu baxışa görə, keçmiş, indi və gələcək bir-birindən ayrı deyil — sadəcə şüurumuz onları ardıcıllıqla dərk edir. Belə olduqda, həmin qəribə tanışlıq hissi, bəlkə də şüurun bu sərhədləri bir anlıq itirməsidir. Psixoloji tərəfdən isə bu hadisə insan beyninin nə qədər mürəkkəb və eyni zamanda nə qədər həssas olduğunu göstərir. Beyin hər saniyə minlərlə məlumatı emal edir, onları yaddaşla müqayisə edir və reallıq hissini qurur. Amma bu sistem qüsursuz deyil. Bəzən qavrayış və yaddaş arasında çox incə bir uyğunsuzluq yaranır. Yeni qəbul edilən informasiya səhvən “tanış” kimi işarələnir. Bu isə insanda güclü bir təəssürat yaradır — sanki o an artıq yaşanıb. Maraqlıdır ki, bu hiss ən çox gənclərdə və zehni aktivliyi yüksək olan insanlarda müşahidə olunur. Yəni bu zəifliyin deyil, əksinə mürəkkəb düşüncə sisteminin yan təsiri kimi də qəbul edilə bilər. Bəzi insanlar bu hissləri “öncədən yazılmış həyatın işarələri” kimi qəbul edir. Onlara görə, insan ruhu bəzən zamanın sərhədlərini aşaraq müəyyən anları əvvəlcədən hiss edə bilər. Digər tərəfdən, daha rasional dini yanaşmalar bunu insanın daxili aləmi ilə əlaqələndirir — yəni bu ilahi bir mesajdan çox, insanın yaradılışında mövcud olan təbii bir mexanizmdir. Hər iki halda bu təcrübə insanı düşünməyə, öz varlığını və həyat yolunu sorğulamağa sövq edir. Qədim dövrlərdə insanlar bu cür anları fövqəltəbii hadisə kimi qəbul edir, bəzən onları peyğəmbərlik və ya gizli biliklə əlaqələndirirdilər. Orta əsrlərdə isə bu vəziyyət mistik təcrübə kimi şərh olunurdu. Daha sonralar elm inkişaf etdikcə bu fenomenin izahı nevrologiya və psixologiya çərçivəsində araşdırılmağa başlandı. Maraqlı faktlardan biri də budur ki, bəzi hallarda bu hiss beyində yaddaşla əlaqəli nahiyələrin stimullaşdırılması zamanı süni şəkildə də yaradıla bilir. Bu isə göstərir ki, insanın “reallıq hissi” düşündüyümüz qədər sabit və dəyişməz deyil. Bu təcrübənin ən güclü tərəfi isə onun insana yaşatdığı daxili sarsıntıdır. Çünki biz həyatın müəyyən, sabit və izah edilə bilən olduğuna inanmaq istəyirik. Amma belə anlar göstərir ki, şüurumuz bəzən bizi aldada bilər. Və bəlkə də ən böyük həqiqət budur ki, insan yalnız gördüyü və yaşadığı ilə deyil, hiss etdiyi və anlamlandıra bilmədiyi ilə də mövcuddur.

Bu qəribə tanışlıq hissi, sadəcə bir neçə saniyəlik olsa belə, insanı gündəlik həyatın mexanikliyindən ayırır. O, bizi dayandırır, düşündürür və bəzən heyrətləndirir. Sanki həyat deyir: “Hər şey göründüyü qədər sadə deyil.” Və məhz bu qeyri-müəyyənlik insan varlığını daha dərin, daha sirli və daha maraqlı edir.