İnsanlar necə idarə olunur?

Yer üzündə milyardlarla insan yaşayıb. Onların çoxunun adı tarix kitablarında yoxdur. Bəziləri böyük sərvətlərə sahib olub, bəziləri ordular idarə edib, bəziləri isə yüksək məqamlar tutub. Amma qəribə bir həqiqət var: tarix insanların qorxduğu adamları deyil, daha çox onların ürəyində iz qoyanları xatırlayır. Bu bəşər tarixinin ən maraqlı paradokslarından biridir. Qədim Misir fironları özlərini tanrı elan edirdilər. Roma imperatorları dünyanın sahibi olduqlarını düşünürdülər. Orta əsrlərdə saysız-hesabsız hökmdarlar milyonlarla insan üzərində hakimiyyət qurmuşdular. Onların çoxu öz dövrlərində məğlubedilməz görünürdü. Lakin əsrlər keçdikcə saraylar dağıldı, taxtlar aşdı, imperiyalar xəritədən silindi. Buna baxmayaraq, insanlara ümid verən, onları bir məqsəd ətrafında birləşdirən, qəlblərinə toxunan şəxslərin adı yaşayaraq günümüzə qədər gəlib çatdı. Tarix göstərir ki, insan bədəni güclə idarə oluna bilər, amma insan ruhu heç vaxt zorla fəth edilə bilməz. Fəlsəfənin ən qədim suallarından biri budur ki, "İnsan niyə bir insanın ardınca gedir?" Qədim yunan filosofları hesab edirdilər ki, insan yalnız məcburiyyətə görə hərəkət edən canlı deyil. O, məna axtaran varlıqdır. İnsan öz həyatına istiqamət verən, ona mənəvi dayaq olan şəxslərə meyl göstərir. Çünki insanın daxilində yalnız yaşamaq ehtiyacı yoxdur, onun daxilində həm də inanmaq, güvənmək və mənsub olmaq ehtiyacı var. Məhz buna görə də tarix boyu ən böyük təsirə malik insanlar həmişə insanların qəlbində bir fikir oyada bilən şəxslər olublar. Psixologiya da bu həqiqəti təsdiqləyir. Araşdırmalar göstərir ki, insan beynində təhlükə hissi yaradan amillər qısa müddətdə itaət yaratsa da, uzun müddətdə narazılıq, gizli müqavimət və emosional uzaqlaşma meydana gətirir. Əksinə, insan özünü dəyərli hiss etdiyi mühitdə daha yaradıcı, daha məhsuldar və daha sadiq olur. Məşhur psixoloqlar qeyd edirlər ki, insanların əksəriyyəti həyatları boyu eyni bir ehtiyacın arxasınca gedir: "Mən görünürəmmi?, Mənə dəyər verilir mi?" Bəzən bir insanın həyatını dəyişən şey böyük maddi imkan deyil. Sadəcə onun fikrinin dinlənilməsi, hisslərinin başa düşülməsi və şəxsiyyətinə hörmət göstərilməsidir. Əslində insan ruhunun ən böyük aclığı çörəyə deyil, mənaya olan aclıqdır. İkinci Dünya Müharibəsi dövründə nasist həbs düşərgələrində yaşamış məşhur psixiatr və filosof Viktor Frankl maraqlı bir müşahidə etmişdi. O yazırdı ki, ən ağır şəraitdə belə yaşamaq üçün səbəb tapa bilən insanlar ümidsizliyə daha az təslim olurdular. Bu fikir sonradan bütün dünyada məşhurlaşdı: insanı yaşadan yalnız fiziki güc deyil, onun həyatında gördüyü mənadır. İlahi kitabların (Tövrat, İncil, Zəbur, Quran) hamısında diqqət çəkən bir məqam var: Peyğəmbərlər insanları qorxu ilə deyil, ilk növbədə hikmət, mərhəmət və nümunə ilə dəyişdirməyə çalışıblar. Çünki insanın zahiri davranışını dəyişmək asandır, lakin qəlbini dəyişmək çox çətindir. Tarixdə elə hökmdarlar olub ki, onların əmrləri ölkələrin sərhədlərini dəyişib. Lakin elə insanlar da olub ki, onların sözləri milyonlarla insanın düşüncə tərzini dəyişib. Birincilər xəritələri dəyişiblər, ikincilər isə insanları. Bu isə daha böyük təsirdir. Maraqlıdır ki, müasir neyroelm də qədim müdriklərin dediklərini təsdiqləyir. İnsan beynində "ayna neyronları" adlandırılan sistem başqalarının davranışlarını müşahidə edərək onları təqlid etməyə meyl yaradır. Başqa sözlə, insanlar deyilənlərdən çox, gördüklərindən öyrənirlər. Bu səbəbdən tarixdə ən çox təsir göstərən şəxslər gözəl danışanlar deyil, dediklərini yaşayanlar olublar.

İnsanlar sözlərə qulaq asırlar, amma xarakterə inanırlar. Bugünkü dünyada informasiya hər yerdədir. Telefonlarımızda, kompüterlərimizdə, sosial şəbəkələrdə sonsuz məlumat axını var. Lakin paradoks ondadır ki, məlumat artdıqca hikmət azalır. İnsanlar bir-biriləri haqqında daha çox şey bilirlər, amma bir-birilərini daha az anlayırlar. Bəlkə də müasir dövrün ən böyük böhranı iqtisadi və ya texnoloji deyil. Anlaşılmaq böhranıdır. Hamı danışır, amma az adam dinləyir. Hamı görünmək istəyir, amma az adam görür. Hamı öz fikrini deməyə çalışır, amma az adam başqasının fikrini anlamağa çalışır. Məhz buna görə insanların daxili aləmini dərk edə bilən, onların qorxularını, ümidlərini, imkanlarını və arzularını görə bilən şəxslər həmişə fərqlənirlər. Çünki insanı dəyişdirən ən böyük qüvvə təzyiq deyil. İnsan özünü dəyərli hiss etdiyi zaman dəyişir. Ona inanıldığı zaman inkişaf edir. Ona güvənildiyi zaman böyüyür.

İnsan üzərində qurulan hakimiyyət müvəqqəti ola bilər, amma insan qəlbində qurulan yer uzunömürlüdür. Əsrlər sonra heç kim neçə otaqlı evdə yaşadığını, nə qədər sərvət topladığını və ya hansı vəzifədə işlədiyini xatırlamaya bilər. Lakin bir insanın başqalarının həyatına verdiyi dəyər, aşıladığı ümid və oyatdığı inam unudulmur. Çünki zaman keçdikcə insanlar deyilən sözləri unuda bilərlər, hətta hadisələrin təfərrüatlarını da xatırlamazlar. Amma onlara necə hiss etdirdiyinizi çox vaxt unutmurlar.

İnsanları arxanca aparan şey sənin gücün deyil, onların qəlbində oyada bildiyin mənadır. İnsan qəlbinə toxuna bilən şəxs isə sadəcə bir rəhbər deyil, zamanın özü ilə mübarizə apararaq yaddaşlarda yaşayan bir izə çevrilir.