İnsan özünü tanıya bilirmi?

İnsan bəzən özünü necə tanıyır? Güzgüyə baxaraqmı, yoxsa düşüncələrinin dərinliyinə enərəkmi? Əslində isə insanın əsl aynası onun qarşılaşdığı fikirlərdir. Bu fikirlərlə qarşılaşmanın ən saf və sistemli yolu isə sözün içindən keçməkdir. Söz – yazılmış, qorunmuş və nəsildən-nəslə ötürülmüş düşüncədir. İnsan bu düşüncədən uzaq düşəndə, əslində öz mahiyyətindən də uzaqlaşmağa başlayır. Sokrat insanın cahilliyini onun bilməməsində deyil, bilmədiyini bilməməsində görürdü. Bu isə yalnız düşüncə ilə üzləşmək, suallar vermək və cavab axtarmaqla mümkündür. Oxumayan insan çox vaxt elə bir mərhələdə qalır ki, artıq sual verməyə belə ehtiyac duymur. Bu isə ən təhlükəli nöqtədir – çünki inkişafın qarşısını alan ən böyük maneə məhz “mən artıq bilirəm” illüziyasıdır. Psixoloji baxımdan insan beyni statik deyil, dinamikdir. Neyroelm sübut edir ki, insan yeni məlumatlarla qarşılaşdıqca beyində yeni sinaptik əlaqələr yaranır. Bu yalnız texniki bir proses deyil – bu insanın dünyanı necə gördüyünü dəyişdirən fundamental bir transformasiyadır. Araşdırmalar göstərir ki, mütaliə edən insanlar daha yüksək empati qabiliyyətinə malik olur, onların qərarvermə mexanizmləri daha balanslı işləyir. Çünki onlar yalnız öz həyatlarını deyil, başqalarının həyatlarını da “yaşayırlar”. Tarixə nəzər salsaq görərik ki, yazının və kitabın gücü sivilizasiyaların taleyini dəyişib. Məsələn, Gutenberg Printing Press Invention insanlıq tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Kitablar əlçatmaz bir lüks olmaqdan çıxıb kütlələrə yayıldı. Bu dəyişiklik sadəcə texnoloji deyildi – bu düşüncənin demokratikləşməsi idi. İnsanlar artıq yalnız eşitdiklərinə deyil, oxuduqlarına əsaslanaraq fikir formalaşdırmağa başladılar. Bu isə Avropada intibahın və maarifçiliyin əsasını qoydu. Qurani-Kərim-in ilk nazil olan ayəsinin “Oxu” əmri ilə başlaması təsadüfi deyil. Bu insanın yüksəliş yolunun məhz idrakdan keçdiyini göstərir. Burada “oxumaq” yalnız hərfləri səsləndirmək deyil – bu kainatı, həyatı, özünü və yaradılışı anlamaq cəhdidir. İdrakdan uzaq düşən insan isə tədricən mənəvi boşluğa düşür, çünki onun ruhunu qidalandıran əsas mənbə kəsilmiş olur. Maraqlı bir tarixi fakt da budur ki, ən böyük imperiyalar belə düşüncə zəiflədikdə süquta uğrayıb. Fall of the Roman Empire təkcə iqtisadi və hərbi səbəblərlə izah olunmur. Tarixçilər qeyd edir ki, cəmiyyətin intellektual səviyyəsinin aşağı düşməsi, vətəndaş məsuliyyətinin zəifləməsi və düşüncə həyatının kasadlaşması bu süqutun əsas səbəblərindən biri idi. Yəni fiziki güc və sərvət belə, düşüncə zəifdirsə, uzunömürlü olmur.