İnsan nəyi gözləyir?

Bir eksperiment zamanı alimlər insan beyninin maraqlı bir xüsusiyyətini aşkar etmişdilər. Məlum olmuşdu ki, insan əldə etdiyi mükafatdan daha çox, onu gözləyərkən həzz alır. Yəni beynimiz bəzən sahib olduğumuz şeylərdən deyil, sahib olacağımızı düşündüyümüz şeylərdən qidalanır. Bəlkə də buna görə insanlıq tarixinin böyük hissəsi gözləməklə keçib: daha yaxşı sabahı, daha rahat həyatı, daha böyük uğuru, daha çox sərvəti gözləməklə. Lakin burada düşündürücü bir sual yaranır: Əgər insan ömrünün böyük hissəsini gələcəyi gözləməklə keçirirsə, bəs yaşadığı həyat nə vaxt başlayır? Bəlkə də bəşəriyyətin ən qədim yanılğılarından biri budur. İnsan daim uzaqlara baxdığı üçün ayaqlarının altındakı xəzinəni görə bilmir. Qədim Roma filosofları insan zehnini qəribə bir evə bənzədirdilər. Deyirdilər ki, insanların çoxu yaşadıqları otaqda deyil, ya keçmişin otaqlarında dolaşır, ya da gələcəyin tikilməmiş divarları arasında gəzir. Nəticədə isə yaşadığı an boş qalır. Bu fikir iki min il əvvəl səsləndirilsə də, müasir insan üçün daha aktualdır. Çünki tarixdə heç bir dövr indiki qədər insanı öz həyatından narazı salmamışdı.

Sosial şəbəkələr bizə başqalarının bayramlarını göstərir, amma onların ağrılarını göstərmir. Başqalarının zirvələrini göstərir, amma dırmaşdıqları qayaları göstərmir. Nəticədə insan öz həyatını başqalarının nümayiş etdirdiyi ideal həyatlarla müqayisə etməyə başlayır. Psixologiyada buna "müqayisəli məhrumiyyət hissi" deyilir. Əslində insanın ehtiyacları ödənmiş olur, lakin başqasının daha çox şeyə sahib olduğunu gördüyü üçün özünü yoxsul hiss edir. Maraqlıdır ki, qədim zamanlarda insanlar aclıqdan, xəstəliklərdən və müharibələrdən qorxurdular. Müasir insan isə çox vaxt sahib olduqlarını itirməkdən deyil, başqasının sahib olduqlarını əldə edə bilməməkdən narahat olur. Bu isə insan ruhunda görünməz bir boşluq yaradır. Dünyanın ən güclü hökmdarlarından biri olan Makedoniyalı İsgəndər dünyanın yarısını fəth etmişdi. Onun sərvəti, ordusu və nüfuzu milyonlarla insanın xəyal edə bilməyəcəyi səviyyədə idi. Amma tarixçilər yazırlar ki, ölüm yatağında olarkən o, əllərinin tabutdan kənarda qalmasını istəmişdi. Bu hadisənin doğruluğu tarixçilər arasında müzakirə olunsa da, əsrlərdir insanların yaddaşında bir həqiqəti simvolizə edir: İnsan dünyanı fəth etsə belə, dünyadan əliboş gedəcək. Bu səbəbdən yaşadığımız həyat bizə göstərir ki, insanın narahatlığı əksər hallarda yoxsulluqdan deyil, doyumsuzluqdan doğur. İslamda insanın sahib olduqlarına baxmasının ruhunu zənginləşdirdiyi, daim əlçatmaz görünən nemətlərin arxasınca qaçmasının isə qəlbi yorğunlaşdırdığı vurğulanır. Çünki şükür sadəcə dil ilə deyilən söz deyil.

Şükür görmə qabiliyyətidir.

Eyni hadisəyə iki insan baxa bilər.

Biri yalnız çatışmazlıqları görər.

Digəri isə imkanları.

Biri itirdiklərini sayar.

Digəri sahib olduqlarını.

Həyatları eyni olsa da, yaşadıqları dünya tamam fərqli olar. Psixoloqların apardığı araşdırmalar göstərir ki, minnətdarlıq hissini gündəlik həyatına daxil edən insanların stress səviyyəsi daha aşağı, həyat məmnuniyyəti isə daha yüksək olur. Çünki insan beyni qəribə şəkildə işləyir. Diqqətimizi hansı istiqamətə yönəldiriksə, həyatımız da həmin istiqamətdə formalaşmağa başlayır. Əgər insan hər gün çatışmazlıqları sayırsa, onun dünyası çatışmazlıqlardan ibarət görünəcək. Əgər hər gün sahib olduğu nemətləri görürsə, onun dünyası zəngin görünəcək. Halbuki obyektiv reallıq eyni qala bilər. Bütün insan ömrü müəyyən mənada gözləmək üzərində qurulub.

Uşaq böyüməyi gözləyir.

Gənc uğur qazanmağı gözləyir.

Yetkin insan rahatlıq tapmağı gözləyir.

Yaşlı insan isə keçmişə qayıtmağı arzulayır.

Beləcə ömür keçir. Və insanın ən böyük faciəsi bəzən yaşadığı həyatın içində olmamasıdır. Çünki həyat gələcəkdə baş verəcək hadisələrin adı deyil. Həyat məhz indi döyünən ürəyin, indi alınan nəfəsin, indi görülən günəşin adıdır. Bir gün gələcək və bu gün bizə adi görünən hər şey qiymətli xatirəyə çevriləcək.

Bu gün eşitdiyimiz səslər.

Bu gün gördüyümüz insanlar.

Bu gün gəzdiyimiz küçələr.

Bu gün adi hesab etdiyimiz sağlamlığımız.

Bir gün bunların hər biri keçmiş olacaq.

İnsanın ən böyük peşmanlığı etdiyi səhvlər deyil. Vaxtında qiymətini bilmədiyi nemətlər olacaq. Çünki zamanın ən böyük ironiyası budur ki, insan yaşadığı günlərin dəyərini onları itirdikdən sonra anlayır. Müdriklik isə həmin həqiqəti itirmədən əvvəl görə bilməkdir. Bəlkə də həqiqi zənginlik daha çox şeyə sahib olmaq deyil. Sahib olduqlarının fərqinə varmaqdır. Çünki bəzən insan axtardığı cənnətin qapısında dayanır, amma gözləri uzaqlarda olduğu üçün onu görə bilmir.