Tarix sadəcə keçmiş deyil
Aktual
09:18
Bir insanın yaddaşını əlindən alsanız, o, kim olduğunu unudar. Adını, soyunu, atasını, anasını, keçdiyi yolları xatırlamaz. Bəs bir xalqın yaddaşını əlindən alsanız nə baş verər? Bu sualım ilk baxışda sizlərə sadə görünür. Amma əslində bəşər tarixinin ən böyük savaşlarının mərkəzində məhz bu sual dayanır. Dünyada torpaq uğrunda minlərlə müharibə olub. Lakin tarixçilər yaxşı bilirlər ki, torpaq uğrunda savaşlardan daha təhlükəlisi yaddaş uğrunda aparılan savaşlardır. Çünki işğal olunmuş torpaq geri qaytarıla bilər, lakin işğal olunmuş şüuru geri qaytarmaq bəzən əsrlər tələb edir. Məşhur fransız filosofu Ernest Renan yazırdı: "Milləti millət edən ortaq yaddaşdır." Bu fikir təsadüfi deyildi. Çünki tarix boyu imperiyalar insanların torpaqlarını fəth etməzdən əvvəl onların hafizəsini dəyişdirməyə çalışıblar. Adlar dəyişdirilib, kitablar yenidən yazılıb, qəhrəmanlar unudulub, yeni miflər yaradılıb. Bunun səbəbi isə sadədir: keçmişini unutmuş xalq gələcəyini başqasının yazmasına məcbur olur. Tarix bizə qəribə bir həqiqəti də göstərir. Dünyanın ən güclü orduları belə insanların qəlbində yaşayan kimliyi məhv edə bilməyib. Roma imperiyası dağıldı, Bizans tarixə qarışdı, monqol imperiyası parçalandı, Sovet İttifaqı süqut etdi. Bir zamanlar dünyanın taleyini müəyyən edən bu nəhəng güclər yox oldu. Lakin xalqlar qaldı. Dillər qaldı. Mədəniyyətlər qaldı. Çünki dövlətlər sərhədlərlə yaşayır, millətlər isə yaddaşla. Psixologiyada "kollektiv şüur" anlayışı var. İsveçrəli psixoloq Carl Jung hesab edirdi ki, xalqların da insanlar kimi yaddaşı olur. Nəsillər dəyişsə də, tarixi hadisələr, qəhrəmanlar, inanclar və simvollar xalqın şüuraltısında yaşayır. Buna görə də bəzən insanlar heç oxumadıqları bir tarixə belə özlərini bağlı hiss edirlər. Çünki tarix təkcə kitablarda deyil, qan yaddaşında da yaşayır. Məhz buna görə dünyanın hər yerində ilk hədəf məktəblər olur. İlk hədəf tarix kitabları olur. İlk hədəf dil olur. Çünki bir milləti məhv etməyin ən asan yolu onun özünü tanımaq qabiliyyətini əlindən almaqdır. Qurani-Kərimdə buyurulur: "Yer üzündə gəzin və sizdən əvvəlkilərin aqibətinə baxın." Bu ayə sadəcə insanlara tövsiyə deyil. Bu tarixə verilən ən böyük dəyərdir. İnsan keçmişə baxmadan gələcəyi anlaya bilməz. Keçmişi öyrənmək yalnız tarixçilərin işi deyil. Bu hər bir insanın mənəvi borcudur. Tarixə diqqətlə baxdıqda görürük ki, bəzi coğrafiyalar sadəcə torpaq deyil. Onlar sivilizasiyaların yaddaşıdır. Min illər boyunca müxtəlif dövlətlərin hakimiyyəti altında yaşamış bu bölgələrdə fərqli xalqlar öz izlərini qoymuş, mədəniyyətlərini formalaşdırmış, şəhərlər salmış, yollar çəkmiş, elm və sənət yaratmışlar. Bu səbəbdən həmin coğrafiyaların tarixi tək bir dövrə və ya tək bir hakimiyyətə sığmır. Fəlsəfənin böyük suallarından biri budur:
İnsan kimdir?
Millətlər üçün də eyni sual keçərlidir:
Biz kimik?
Bu suallarınn cavabı yalnız bu günümüzdə deyil. Cavab min illərin içində gizlənib. Bir ağac öz kökünü unutsa, ilk fırtınada yıxılar. Millətlər də belədir. Kökünü tanımayan xalq ilk ideoloji küləyin qarşısında istiqamətini itirər. Maraqlıdır ki, tarix boyu insanların idarə olunmasının iki yolu olub. Birincisi qorxu ilə. İkincisi isə unutdurmaqla. Qorxu müvəqqətidir. İnsan bir gün qorxusunu məğlub edir. Amma unutdurmaq daha təhlükəlidir. Çünki insan bilmədiyi şeyi müdafiə edə bilməz.
Bu gün dünyanın müxtəlif yerlərində milyonlarla insan öz tarixini yenidən araşdırır. Çünki onlar anlayırlar ki, gələcək yalnız iqtisadiyyatla və ya texnologiya ilə qurulmur. Gələcək həm də yaddaş üzərində qurulur. Tarixini tanımayan millət başqasının yazdığı tarixdə ikinci dərəcəli qəhrəmana çevrilir. Ən maraqlı həqiqət isə budur ki, tarix heç vaxt tam susmur. Bəzən bir daş kitabə, bəzən qədim bir şəhər, bəzən unudulmuş bir söz, bəzən bir xalq mahnısı yüzlərlə kitabdan daha çox həqiqət danışır. Tarix özünü qorumağın yolunu tapır. Çünki həqiqətin qəribə bir xüsusiyyəti var: onu gizlətmək mümkündür, amma məhv etmək mümkün deyil. Ona görə də tarixə maraq göstərmək keçmişdə yaşamaq deyil. Əksinə, gələcəyi daha aydın görməkdir. Keçmişini tanıyan xalq gələcəyini başqasının deyil, öz əlləri ilə qurur.
Sərhədlər dəyişə bilər.
Hakimiyyətlər dəyişə bilər.
Bayraqlar dəyişə bilər.
Amma min illərin yaddaşı dəyişmir.
Çünki tarix sadəcə keçmiş deyil.
Tarix bir millətin ruhudur.
Həsən Nağıyev, filosof
