QULAQ düşərgələri: Milyonlarla insanın həyatını məhv edən sovet repressiya sistemi
Sovet İttifaqının tarixində milyonlarla insanın taleyinə təsir edən QULAQ əmək düşərgələri ən ağır repressiya sistemlərindən biri kimi yadda qalıb. Burada məhbuslar şaxtalı hava şəraitində ağır işlərə cəlb edilir, aclıq, xəstəlik və qeyri-insani rəftarla üzləşirdilər.
News365.az xəbər verir ki, QULAQ sistemi xüsusilə İosif Stalinin hakimiyyəti dövründə genişlənərək Sovet İttifaqının müxtəlif bölgələrini əhatə edib. 1930–1950-ci illərdə bu düşərgələr siyasi repressiyaların əsas vasitələrindən birinə çevrilib.
QULAQ düşərgələrinə yalnız cinayət törətməkdə təqsirləndirilən şəxslər deyil, hakimiyyətə qarşı çıxmaqda şübhəli bilinən insanlar da göndərilirdi. Bəzən antisovet fikirlər səsləndirmək, rəhbərlik haqqında zarafat etmək və ya siyasi məhbuslarla əlaqəli olmaq belə həbsə səbəb ola bilirdi.
Müxtəlif tarixi hesablamalara görə, 1918-ci ildən 1950-ci illərin sonlarınadək təxminən 15–18 milyon insan QULAQ düşərgələrindən keçib. Bu sistemdə təxminən 2 milyon məhbusun öldüyü bildirilir. Ölüm hallarının əsas səbəbləri arasında aclıq, xəstəlik, ağır əmək və kəskin soyuq olub.
Düşərgələrin əksəriyyəti ucqar ərazilərdə, xüsusilə Sibirdə yerləşirdi. Bəzi bölgələrdə havanın temperaturu mənfi 60 dərəcəyədək düşürdü. Buna baxmayaraq, məhbuslar mədənçilik, meşə təsərrüfatı, dəmir yollarının tikintisi və digər ağır işlərdə çalışdırılırdılar. Qida payının iş normasının yerinə yetirilməsindən asılı olması isə onların vəziyyətini daha da ağırlaşdırırdı.
QULAQ sisteminin qurbanları arasında qadınlar da az deyildi. Bəzi qadınlar öz fəaliyyətlərinə görə deyil, siyasi repressiyaya məruz qalmış şəxslərin həyat yoldaşı olduqları üçün həbs edilirdilər. Qazaxıstanda fəaliyyət göstərən ALJİR düşərgəsində professorlar, mühəndislər, müəllimlər, alimlər və incəsənət nümayəndələri saxlanılırdı. Düşərgədəki qadınlar ağır əmək, aclıq və dözülməz yaşayış şəraiti ilə mübarizə aparmalı olurdular.
İkinci Dünya müharibəsi illərində QULAQ məhbuslarının əməyi Sovet İttifaqının sənaye və istehsal sistemində mühüm rol oynayıb. Müharibə şəraitində ərzaq çatışmazlığı və iş yükünün artması isə düşərgələrdəki vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb.
1953-cü il martın 5-də İosif Stalinin ölümündən sonra QULAQ sisteminin zəifləməsi və məhbusların azadlığa buraxılması prosesi sürətlənib. Sonrakı illərdə çoxsaylı işlərə yenidən baxılıb, siyasi repressiyaların qurbanlarının bir hissəsinə bəraət verilib. 1950-ci illərin sonlarında isə düşərgə sisteminin ləğvi istiqamətində əsaslı addımlar atılıb.
QULAQ düşərgələri bu gün də totalitar idarəçiliyin, siyasi repressiyaların və insan hüquqlarının pozulmasının ən ağır tarixi nümunələrindən biri hesab olunur. Arxiv sənədləri, keçmiş məhbusların xatirələri və tarixi araşdırmalar həmin dövrdə milyonlarla insanın üzləşdiyi faciənin miqyasını ortaya qoyur.
