Kainatın oxunan SİRRİ
Aktual
09:41
İnsan haqqında danışmaq, əslində, kainatın ən sirli mətnlərindən birini oxumağa cəhd etməkdir. Çünki insan yalnız yaşayan bioloji varlıq deyil, onun daxilində yaddaş, vicdan, qorxu, ümid, sevgi, peşmanlıq, xəyal, iman, şübhə və seçim kimi saysız-hesabsız aləmlər yaşayır. İnsan zahirən kiçik görünür, lakin daxilində bəzən bir ömrə sığmayacaq qədər böyük bir dünya daşıyır. Bəlkə də kainatın ən böyük paradokslarından biri budur ki, insan ulduzların məsafəsini hesablamağa, planetlərin hərəkətini öyrənməyə, atomun daxilinə nüfuz etməyə və kosmosa cihaz göndərməyə qadirdir, amma çox vaxt öz ürəyinin hansı istiqamətə getdiyini, hansı hissin onu idarə etdiyini və nə üçün müəyyən qərarlar verdiyini tam anlaya bilmir. O, dünyanı tanımağa çalışarkən özünü yarımçıq oxuyur. İnsana yalnız bədən kimi baxmaq onun həqiqi mahiyyətinin böyük hissəsini görməməkdir. Bədən insanın görünən tərəfidir, amma insanın əsl hekayəsi görünməyən qatlarda başlayır. Bir insanın üzünə baxırıq, amma onun keçdiyi yolları görmürük. Səsini eşidirik, lakin içində susdurduğu cümlələri eşitmirik. Gülüşünü görürük, amma o gülüşün arxasında hansı yaraların gizləndiyini bilmirik. Bəzən bir insanın ən böyük hekayəsi danışdığı sözlərdə deyil, heç kimə demədiyi sözlərdə yaşayır. Buna görə insanı bir neçə davranışına, bir səhvinə, bir qərarına və ya zahiri görünüşünə görə mühakimə etmək onun bütöv varlığını bir səhifədən oxumağa çalışmaqdır. Psixologiyanın insan haqqında ortaya qoyduğu ən maraqlı həqiqətlərdən biri də budur ki, davranış çox vaxt səbəb deyil, nəticədir. Sərt görünən insanın keçmişində bəlkə də qorunmamış bir uşaq, daim susan insanın daxilində eşidilməmiş yüzlərlə cümlə, hər şeyə gülən insanın qəlbində isə heç kimin bilmədiyi bir kədər ola bilər. İnsanların xarici davranışlarını görmək asandır, lakin həmin davranışın arxasında dayanan daxili tarixi görmək daha çətindir. İnsan məhz buna görə sadə deyil. Onun bu günü çox vaxt dünəninin davamıdır, xarakterinin müəyyən hissəsi uşaqlığından, qorxularının bir qismi yaşadığı travmalardan, dünyaya münasibətinin bir hissəsi isə qarşılaşdığı insanlardan və cəmiyyətdən formalaşır. Lakin insan yalnız keçmişinin məhsulu da deyil. Onun ən böyük imkanlarından biri özünü dəyişdirə bilməsidir. Dünənki insanla bugünkü insanın arasında bəzən yalnız bir qərar dayanır. Bir insan illərlə yanlış istiqamətdə gedə bilər və bir gün dayanıb “Mən hara gedirəm?” sualını verə bilər. Bəzən bir sual bütöv bir həyatın istiqamətini dəyişir. Çünki dəyişiklik ilk növbədə insanın ayaqlarında deyil, düşüncəsində başlayır. İnsan özünü dəyişməyə qərar verdiyi andan etibarən keçmiş onun taleyi olmaqdan çıxıb təcrübəsinə çevrilə bilər. İnsan haqqında düşünərkən qədim fəlsəfənin “özünü tanı” çağırışını xatırlamamaq mümkün deyil. Sokratdan başlayaraq bir çox filosof insanın özünü dərk etməsini müdrikliyin əsas şərtlərindən biri hesab edib. Çünki insan çox şey bilə bilər, amma özünü bilməyə bilər. Minlərlə kitab oxuya bilər, amma bir dəfə də öz vicdanının qarşısında dayanıb “Mən doğrudanmı doğru yaşayıram?” sualını verməyə bilər. Bilik insanın dünyaya verdiyi sualların sayını artıra bilər, lakin müdriklik hansı sualın həqiqətən vacib olduğunu öyrədir. İnsan üçün ən çətin kitab da məhz özüdür. Çünki başqasının səhvini görmək asandır, öz səhvini qəbul etmək isə cəsarət tələb edir. İnsan başqasının qəzəbini xarakter, öz qəzəbini isə səbəb adlandıra bilir; başqasının xəyanətini bağışlanmaz hesab edir, öz xəyanətinə isə min bəhanə tapa bilir. Özünüdərk insanın öz haqqında xoşuna gələn həqiqətləri deyil, xoşuna gəlməyən həqiqətləri də qəbul etdiyi yerdə başlayır. Quranda insanın həm üfüqlərdə, həm də öz daxilində Allahın nişanələrini görəcəyinə diqqət çəkilir. Bu fikir insanın yalnız xarici aləmi müşahidə etməsini deyil, öz daxilinə də nəzər salmasını tələb edir. İnsan özünə baxdıqca yaradılışın mürəkkəbliyini, həyatın faniliyini, vicdanın sirrini, iradənin gücünü və mənəvi məsuliyyətini daha dərindən düşünə bilər. Bu baxımdan insanın özünü oxuması sadəcə psixoloji özünümüşahidə deyil, həm də mənəvi axtarışdır. İnsan öz daxilindəki suallardan qaçdıqca yalnız özündən uzaqlaşmır, həyatın mənasını anlamaq imkanından da uzaqlaşır. Quranda insanın öz əməl kitabı ilə qarşılaşması və ona “kitabını oxu” məzmununda müraciət edilməsi də çox dərin bir mənəvi təsəvvür yaradır. İnsan həyatını yaşayarkən əslində özü haqqında bir kitab yazır. Hər seçim bir sətir, hər davranış bir cümlə, hər qərar bir səhifədir. İnsan dünyada ikən öz həyat kitabını yazır, lakin onun bütün mənasını bəzən özü də həmin anda dərk etmir. Bir gün geriyə baxanda anlayır ki, illər ərzində verdiyi kiçik qərarlar böyük bir xarakter formalaşdırıb. Bir söz kiminsə həyatını dəyişib, bir səssizlik haqsızlığı böyüdüb, bir yaxşılıq bir insanın ümidsizliyini aradan qaldırıb, bir xəyanət isə illərlə sağalmayan yara buraxıb. Bu baxımdan insanın həyatında heç nə tamamilə əhəmiyyətsiz deyil. Bəzən ən kiçik davranışın böyük nəticəsi olur. Bir insanın bir uşağa dediyi yaxşı söz onun yaddaşında ömür boyu qala bilər. Bir müəllimin şagirdinə inamı onun gələcəyini dəyişə bilər. Bir valideynin övladına münasibəti onun özünə inamının təməlini qura bilər. Eyni şəkildə, bir insanın başqasını alçaltması da həmin şəxsin özünə münasibətinə illərlə təsir göstərə bilər. İnsan buna görə yalnız öz həyatı ilə yaşamır; onun davranışları başqa insanların həyatına da daxil olur. Vicdan isə insanın daxilindəki ən qəribə məhkəmələrdən biridir. Dövlətin qanunu olmayan yerdə belə vicdanın qanunu işləyə bilər. İnsan bəzən bütün cəmiyyəti aldada bilər, amma gecənin sakitliyində özündən qaça bilməz. O, başqasına “Mən haqlıyam” deyə bilər, lakin tək qalanda içində başqa bir səs “Doğrudanmı?” deyə soruşa bilər. İnsan həm hakim, həm şahid, həm də müttəhim olduğu bu daxili məhkəmədən heç vaxt tam qaça bilmir. Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi vicdanının səsini eşidə-eşidə onu susdurmağa alışmasıdır. Ən böyük mənəvi qələbəsi isə həmin səsi yenidən eşitməyə başlamasıdır. Tarixə yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıllığı kimi baxmaq da kifayət deyil. Tarix əslində insan psixologiyasının nəhəng laboratoriyasıdır. İmperiyaların yüksəlişinə və süqutuna, müharibələrə, inqilablara, böyük siyasi dəyişikliklərə baxdıqda onların arxasında çox qədim insan hisslərini görmək mümkündür: qorxu, tamah, şöhrət arzusu, hakimiyyət ehtirası, intiqam, azadlıq istəyi, ədalət axtarışı, mənsubiyyət ehtiyacı və inam. Texnologiyalar dəyişir, dövlətlər yaranır və dağılır, şəhərlər dəyişir, lakin insanın daxili suallarının böyük hissəsi əsrlər boyu öz mahiyyətini qoruyur. Aristotelin insanı ictimai varlıq kimi düşünməsi, İbn Xəldunun insan birlikləri və cəmiyyətlərin yüksəlişi ilə bağlı fikirləri də göstərir ki, insanı cəmiyyətdən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. İnsan ailəsinin, dilinin, mədəniyyətinin, tarixinin və yaşadığı sosial mühitin təsirini daşıyır. Cəmiyyətin mənəvi vəziyyəti dəyişdikcə insanın davranışları da dəyişir. Etimadın azaldığı cəmiyyətlərdə insanlar bir-birindən şübhələnməyə başlayır, dəyərlər zəiflədikcə mənəvi sərhədlər bulanıqlaşır, insan yalnız maddi uğurla ölçülməyə başladıqda vicdan və xarakter arxa plana keçir. Bəlkə də sivilizasiyaların ən böyük böhranı iqtisadi və siyasi böhrandan əvvəl mənəvi böhrandır. Çünki cəmiyyət əvvəlcə daxilən dəyişir, sonra bu dəyişiklik onun institutlarında, münasibətlərində və tarixində görünməyə başlayır. İnsanların bir-birinə etimadı azalırsa, qanunların çoxalması hər zaman problemi həll etmir. Əgər vicdan zəifləyirsə, nəzarət mexanizmləri nə qədər artsa da, insan yenə də boşluq axtaracaq. Əgər dürüstlük yalnız cəza qorxusuna bağlıdırsa, insanın mənəvi səviyyəsi hələ yüksəlməyib. Əsl əxlaq insanın heç kim görmədiyi zaman da doğru olanı seçə bilməsidir.
İnsanın tənəzzülü bəzən yoxsullaşması ilə deyil, özünü necə dəyərləndirməsi ilə başlayır. İnsan özünü yalnız qazandığı pulla, sahib olduğu əşyalarla, vəzifəsi ilə, görünüşü ilə və cəmiyyətdəki statusu ilə ölçməyə başlayanda daxilindəki böyük aləmi kiçiltmiş olur. Əgər uğur yalnız maddi imkanla ölçülürsə, dürüstlük bəzən sadəlövhlük kimi görünür. Əgər güc yalnız hakimiyyət kimi başa düşülürsə, mərhəmət zəiflik hesab olunur. Əgər insanın dəyəri yalnız görünüşlə ölçülürsə, xarakter arxa plana keçir. Beləliklə, insan əvvəlcə özünü ölçmək üçün yanlış tərəzi seçir, sonra həmin tərəzidə öz dəyərini itirir. Ən təhlükəli yoxsulluq cibin boş olması deyil. İnsanın öz dəyəri haqqında təsəvvürünün yoxsullaşmasıdır. İnsan özünü tanıdıqca başqalarına münasibəti də dəyişir. Öz zəifliyini görən insan başqasının zəifliyinə daha ehtiyatla yanaşır. Öz səhvlərini qəbul edən insan üzr istəməkdən utanmır. Öz daxilindəki qaranlığı tanıyan insan başqasını yalnız qaranlığına görə mühakimə etmir. Bəlkə də əsl mənəvi yetkinlik insanın özünü mələk hesab etməməsi, lakin özünü dəyərsiz də görməməsidir. İnsan zəiflikləri olan, lakin dəyişmək imkanına sahib bir varlıqdır. Yıxılır, amma qalxa bilir; səhv edir, amma etiraf edə bilir; günaha yaxınlaşır, amma geri dönə bilir, ümidsizliyə düşür, amma yenidən ümid tapa bilir. Bu mənada tövbə də insanın keçmişini sadəcə etiraf etməsi deyil, gələcəyin istiqamətini dəyişməsi kimi anlaşılır. İnsan keçmişini silə bilməz, lakin keçmişin gələcəyini idarə etməsinə mane ola bilər. Səhv insanın bütün ömrünü müəyyənləşdirmək məcburiyyətində deyil. Bəzən ən böyük dəyişiklik insanın “Mən belə qalmaq istəmirəm” deməsi ilə başlayır. İnsan həyatında bir başqa böyük təhlükə də özünə yadlaşmaqdır. İnsan pulunu itirə bilər və yenidən qazana bilər. Vəzifəsini itirə bilər və başqa vəzifə əldə edə bilər. Bir şəhəri tərk edib başqa şəhərdə yaşaya bilər. Lakin özünə yadlaşdıqda bəzən nəyi itirdiyini belə anlamır. İnsan “nə üçün yaşayıram?” sualını itirdikdə “nə qədər qazanım?”, “nə qədər tanınım?”, “nə qədər sahib olum?” sualları həyatın mərkəzinə keçir. Halbuki “nə üçün?” sualı cavabsız qaldıqda “nə qədər?” sualının cavabı insanı heç vaxt tam doyurmur. İnsan buna görə yalnız əldə etdikləri ilə deyil, çevrildiyi insanla ölçülməlidir.
Ömrün sonunda insanın sahib olduğu əşyaların siyahısı onun mənəvi portreti olmayacaq. Vəzifələr, titullar, pul və şöhrət insanın kim olduğunu tam izah etməyəcək. Əsl sual daha dərin olacaq: Bu insan kimə çevrildi?, Kiminsə həyatına işıq gətirdimi?, Kiminsə yarasını dərinləşdirdimi?, Vicdanını qorudumu?, Gücü olduğu halda ədalətli oldumu?, Heç kim görmədiyi zaman yaxşılıq etdimi?, Öz səhvini etiraf edə bildimi?, Başqasını bağışlamağı bacardımı?, Özünü dəyişdirməyə cəsarəti çatdımı? Bəlkə də insanın ən böyük əsəri tikdiyi bina, qazandığı pul, yaratdığı şöhrət və ya aldığı titul deyil. Onun ən böyük əsəri öz xarakteridir. İnsan zamanın içində yazılan bir kitabdır. Bu kitabın bəzi səhifələrini ailə yazır, bəzilərini cəmiyyət, bəzilərini yaşadığı dövr, bəzilərini qarşılaşdığı insanlar, ən mühüm səhifələrini isə insanın özü yazır. Bir mərhələdən sonra insan öz həyatının müəllifinə çevrilməyi bacarmalıdır. Əks halda bütün ömrünü başqalarının yazdığı cümlələri təkrarlamaqla keçirə bilər. Cəmiyyət deyər: “Belə ol.” Olar. Kütlə deyər: “Bunu bəyən.” Bəyənər. Moda deyər: “Belə görün.” Elə görünər. Amma bir gün insan dayanıb “Bəs mən nə düşünürəm?” sualını verməlidir. Fərd məhz həmin sualın başladığı yerdə yaranır. İnsan haqqında düşünərkən bəlkə də ən dərin nəticə budur: insan kainatın yalnız müşahidəçisi deyil, onun öz daxilində kiçik bir təcəssümüdür. Onun daxilində işıqla qaranlıq, ümidlə qorxu, sevgi ilə nifrət, mərhəmətlə qəddarlıq, imanla şübhə yanaşı yaşaya bilir. İnsan bu ziddiyyətləri yox etməklə deyil, onları düzgün istiqamətə yönəltməklə yetkinləşir. Onun böyüklüyü heç vaxt yıxılmamasında deyil; yıxıldıqdan sonra hansı istiqamətə qalxmasındadır. Bəlkə də insanın həyatındakı bəzi düyünlər hadisənin özündə deyil, ona hansı tərəfdən baxmağımızdadır. İnsan yalnız öz marağının, qorxusunun və qəzəbinin içindən baxanda həqiqətin bir hissəsini görür. Hadisəyə başqa tərəfdən baxmaq, özünü qarşı tərəfin yerinə qoymaq, öz qərarlarını kənardan müşahidə etmək bəzən illərlə açılmayan düyünü bir anda aydınlaşdırır. Ona görə insan təkcə həyatı deyil, öz baxışını da dəyişməyi bacarmalıdır. Çünki bəzən dəyişməli olan hadisə deyil, hadisəyə baxan gözümüzdür. İnsan özünü oxuduqca həyatın da bəzi səhifələri aydınlaşır. Öz ağrısını tanıdıqca başqasının ağrısına daha ehtiyatla toxunur. Öz zəifliyini qəbul etdikcə başqasını alçaltmaq ehtiyacı azalır. Öz faniliyini dərk etdikcə şöhrətə və təkəbbürə münasibəti dəyişir. Öz vicdanını eşitdikcə dünyanın səs-küyü onun üçün əvvəlki qədər vacib görünmür. Bəlkə də insanın ən böyük vəzifəsi dünyanı dəyişdirməkdən əvvəl öz daxilindəki insanı itirməməkdir.
Çünki dünya dəyişəcək. Zaman dəyişəcək. İnsanların münasibəti dəyişəcək. Texnologiya dəyişəcək. Şəhərlər dəyişəcək. Nəsillər bir-birini əvəz edəcək. Amma bütün bu dəyişikliklərin ortasında insanın içində qoruduğu vicdan, mərhəmət, ədalət, ləyaqət və həqiqət hissi onun mənəvi kimliyinin əsasını təşkil edəcək. İnsan haqqında son söz demək mümkün deyil. Çünki insanın son səhifəsi yazılana qədər onun hekayəsi davam edir. Bəlkə də həyatın ən böyük möcüzəsi budur: insan hər gün özünün yeni bir tərəfi ilə qarşılaşa bilər. Dünən anlamadığı həqiqəti bu gün dərk edə bilər. Dünən bağışlamadığı insanı bu gün bağışlaya bilər. Dünən qorxduğu addımı bu gün ata bilər. Dünən özündə görmədiyi gücü bu gün kəşf edə bilər. Ona görə insanı oxumaq bir dəfəlik iş deyil. İnsan ömür boyu oxunur. Və bəlkə də insanın ən böyük sirri elə budur: o, özünü tam oxuya bilmədən dünyadan gedir, amma özündən sonra başqa insanların həyatında oxunacaq izlər buraxır. İnsanın əsl mirası da bəlkə elə budur. Nə qədər yaşadığı yox, necə yaşadığı. Nə qədər topladığı yox, nə qədər mənəvi iz buraxdığı. Nə qədər tanındığı yox, kiminsə həyatında necə xatırlandığı. Və nəhayət, dünyanı nə qədər dəyişdirdiyi yox, dünya onu dəyişdirməyə çalışarkən öz içindəki insanı nə qədər qoruya bildiyi.
Çünki insanın ən böyük qələbəsi kainata hökm etmək deyil. Öz daxilindəki qaranlığın içindən keçərək işığa tərəf gedə bilməkdir.
Həsən Nağıyev, filosof
