Gənclikdən şikayət edən nəsil
Təhlil
09:32
İnsan bəzən öz həyatının ən böyük ziddiyyətini başqalarında axtarır. Öz davranışlarının nəticələrini görmək əvəzinə, həmin nəticələrin ortaya çıxardığı problemləri tənqid etməyə üstünlük verir. Cəmiyyətimizdə də maraqlı bir mənzərə ilə tez-tez qarşılaşırıq: dünən uşaq olanlar bu gün böyüklərdir, dünən valideynlərindən narazı qalanlar bu gün öz övladlarından şikayət edirlər. Dünən özlərinə qoyulan qadağaları ədalətsiz hesab edənlər bu gün eyni qadağaları yeni nəslə tətbiq etməyə çalışırlar. Dünən anlaşılmaq istəyənlər bu gün başqalarını anlamağa tələsmirlər. Sanki insan yaşlandıqca öz keçmişini unudur, amma başqalarının səhvlərini daha aydın görməyə başlayır. Ən qəribəsi odur ki, hər nəsil öz dövrünü daha əxlaqlı, daha mənəvi, daha nizamlı və daha düzgün hesab etməyə meyil göstərir. Halbuki heç bir dövr qüsursuz olmayıb, heç bir nəsil bütün mənəvi dəyərləri mükəmməl şəkildə yaşatmayıb. Hər zamanın savadlısı da olub, cahili də; vicdanlısı da olub, vicdansızı da; ədalətlisi də olub, haqsızı da. Sadəcə, zaman keçdikcə insan yaddaşı keçmişin ağrılı tərəflərini yumşaldır, gözəl xatirələrini isə böyüdür. Nəticədə insan öz gəncliyini xatırlayarkən səhvlərini kiçildir, bugünkü gəncliyə baxarkən onların səhvlərini böyüdür. Halbuki insanın keçmişi haqqında xoş xatirələrə sahib olması həmin dövrün bütün problemlərdən uzaq olduğu anlamına gəlmir. Bəs biz heç özümüzə belə bir sual vermişikmi: Bugünkü gəncliyin qarşısında hansı nümunələri qoymuşuq?, Onlara hansı davranışları göstərmişik?, Hansı dəyərləri yalnız sözlə müdafiə etmiş, hansılarını isə öz əməllərimizlə zəiflətmişik?, Biz onlardan dürüstlük tələb edərkən nə qədər dürüst olmuşuq?, Ədalət tələb edərkən nə qədər ədalətli davranmışıq?, Hörmət gözləyərkən özümüz başqalarının şəxsiyyətinə nə qədər hörmət etmişik? Çünki insanın başqalarını mühakimə etməsi özünü mühakimə etməsindən həmişə daha asandır. Psixologiyada insan davranışlarının formalaşmasında müşahidənin və təqlidin mühüm rolu olduğu elmi araşdırmalarla göstərilib. Psixoloq Albert Banduranın məşhur Bobo kuklası təcrübələri uşaqların böyüklərin davranışlarını müşahidə edərək mənimsəyə bildiklərini ortaya qoymuşdu. Bu araşdırmalar bizə çox mühüm bir həqiqəti xatırladır: uşaq yalnız ona deyilənləri deyil, gördüklərini də öyrənir. O, ailədəki münasibətləri, böyüklərin bir-birinə davranışını, mübahisələrin necə həll edildiyini, haqsızlığa necə reaksiya verildiyini müşahidə edir və zamanla bunları öz davranış modelinə çevirir. Deməli, tərbiyə yalnız nəsihət vermək deyil, hər gün nümunə olmaqdır.
Təsəvvür edin, ata övladına yalan danışmağın yanlış olduğunu deyir, amma özü gündəlik həyatında yalandan istifadə edir. Ana uşağına insanları alçaltmamağı tövsiyə edir, amma başqalarını onun yanında təhqir edir. Böyük insan gəncdən səbir tələb edir, lakin özü ən kiçik fikir ayrılığında əsəblərinə hakim ola bilmir. Belə bir mühitdə uşaq hansı dərsi mənimsəyəcək?, Eşitdiyi sözləri, yoxsa hər gün şahidi olduğu davranışları?, Əgər uşağa dürüstlük öyrədib, amma özümüz dürüst yaşamırıqsa, ondan nə gözləyə bilərik?, Əgər ona ədalətdən danışıb, gündəlik həyatımızda haqsızlığa yol veririksə, hansı mənəvi təməli qurmuş oluruq?, Burada çox mühüm bir həqiqət ortaya çıxır: böyüklər bəzən gənclərdən özlərinin nümayiş etdirə bilmədikləri davranışları tələb edirlər. Onlardan kitab oxumağı, savadlı olmağı, araşdırmağı, düşünməyi istəyirlər, amma özləri nə qədər mütaliə edir, nə qədər yeni bilik əldə etməyə çalışırlar? Gənclərin telefondan ayrılmadığından şikayət edirlər, amma ailə süfrəsində belə telefonunu kənara qoymayan böyüklərin sayı az deyil. Uşaqlardan ailə dəyərlərinə hörmət tələb edirlər, amma ailə daxilində qarşılıqlı hörmətin nə qədər qorunduğunu soruşmaq istəmirlər. İnsan başqalarından tələb etdiyi dəyərləri əvvəlcə öz həyatında yaşatmağı bacarmalıdır. Qədim dövrlərdən etibarən yaşlıların gənclərdən narazılığı müxtəlif mənbələrdə və düşüncə ənənələrində öz əksini tapıb. Hətta Sokratın və qədim sivilizasiyaların adına bağlanan bəzi məşhur gənclik tənqidləri sonradan mənbə baxımından şübhə altına alınıb. Bu isə göstərir ki, insanlar bəzən öz dövrlərinin gənclərini tənqid etmək üçün keçmişin nüfuzlu adlarına belə müraciət ediblər. Deməli, gənclikdən narazılıq insanlığın uzun müddətdir davam edən psixoloji meyillərindən biridir. Lakin burada daha ciddi bir sual var: Əgər hər nəsil özündən sonrakını bəyənmirsə, bəşəriyyətin inkişafını kim təmin edib?, Elm, fəlsəfə, incəsənət, texnologiya və ictimai düşüncə məhz əvvəlki qəlibləri sorğulayan, fərqli düşünən, yenilik axtaran insanlar sayəsində inkişaf etməyibmi?, Bir vaxtlar cəmiyyət üçün qeyri-adi hesab edilən fikirlər sonralar normal qəbul olunub. Bir vaxtlar yenilik sayılan davranışlar zamanla həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Əgər hər yeni fikir köhnə düşüncənin təsdiqindən keçməli olsaydı, bəşəriyyətin inkişafı necə olardı? Əlbəttə, yenilik adı altında hər davranışı doğru hesab etmək olmaz. Gənclərin də səhvləri, məsuliyyətsizliyi və yanlış seçimləri var. Ancaq bunları tənqid edərkən yeniliyin özünü günahlandırmaq düzgün deyil. İnkişafla tərbiyəsizliyi, azad düşüncə ilə məsuliyyətsizliyi, fərdi seçimlə mənəvi laqeydliyi bir-birindən ayırmaq lazımdır. Hər fərqli düşüncə hörmətsizlik deyil, hər ənənə də müdriklik nümunəsi deyil. Keçmişin yaxşı tərəflərini qorumaq lazımdır, amma keçmişin bütün səhvlərini gələcəyə miras qoymaq olmaz. Ənənənin dəyəri onun neçə əsr yaşamasında deyil, insanı nə qədər kamilləşdirməsindədir. Cəmiyyətimizdə tez-tez belə bir fikir səslənir ki, əvvəlki dövrlərdə uşaqlar böyüklərdən qorxurdular, buna görə də daha tərbiyəli idilər. Lakin burada çox ciddi bir anlayış qarışıqlığı var: qorxmaqla hörmət etmək eyni şey deyil. İnsan cəzadan qorxduğu üçün susa bilər, amma bu, onun daxilən qarşısındakına hörmət etdiyi mənasına gəlmir. Qorxu insanı müəyyən müddət itaətdə saxlaya bilər, lakin ona mənəvi məsuliyyət qazandırmaya bilər. Əsl tərbiyə isə insanın yanında heç kim olmadığı zaman da düzgün davranmağı bacarmasıdır. Uşağa yalnız nəyi etməməli olduğunu öyrətmək kifayət deyil, ona nəyin niyə yanlış olduğunu izah etmək lazımdır. Çünki qadağanın səbəbini anlamayan insan nəzarət aradan qalxdıqda həmin qadağanı da unuda bilər. Amma davranışın mənasını dərk edən insan öz vicdanını daxili nəzarət mexanizminə çevirir.
Yaşlı nəslin ən böyük səhvlərindən biri də hörmət anlayışını bəzən mütləq itaətlə eyniləşdirməsidir. Halbuki hörmət insanın şəxsiyyətinə verilən dəyərdir, itaət isə onun iradəsinə tabe olmaqdır. Gəncin böyüyə hörmət etməsi vacib olduğu kimi, böyüyün də gəncin düşüncəsinə, şəxsiyyətinə və seçimlərinə hörmət etməsi vacibdir. Böyük olmaq yalnız yaş üstünlüyünə sahib olmaq deyil. Böyük olmaq özündən kiçiyə yol göstərmək, onun səhvini təhqir etmədən izah etmək, sualını dinləmək və fərqli düşüncəsindən qorxmamaq bacarığıdır. Yaş insanın keçirdiyi zamanın ölçüsüdür, müdriklik isə həmin zaman ərzində nə öyrəndiyinin göstəricisidir. Qurani-Kərimdə Loğmanın oğluna verdiyi nəsihətlər insan tərbiyəsinin mahiyyətini anlamaq baxımından olduqca maraqlıdır. Loğman surəsinin 12–19-cu ayələrində hikmət, Allaha şükür, valideynlərə münasibət, səbir, yaxşılığı tövsiyə etmək, təkəbbürdən uzaq durmaq və insanlarla təvazökar davranmaq kimi məsələlər yer alır. Burada diqqətçəkən məqam odur ki, övladın yetişdirilməsi yalnız qadağalarla deyil, hikmətli söz, izah və mənəvi nümunə ilə əlaqələndirilir. Hətta həmin surənin 15-ci ayəsində valideynlərlə yaxşı davranmaq tövsiyə olunmaqla yanaşı, yanlış istiqamətə çağırış qarşısında kor-koranə itaətin də sərhədi göstərilir. Bu, çox mühüm mənəvi mesajdır: hörmət insanın düşünmək və vicdanına uyğun davranmaq məsuliyyətini aradan qaldırmır. Əslində, dini dəyərləri müdafiə etdiyini söyləyən insan ilk növbədə həmin dəyərləri öz davranışında nümayiş etdirməlidir. Əgər insan mərhəmətdən danışıb qəddarlıq edirsə, ədalətdən danışıb ayrı-seçkilik göstərirsə, əxlaqdan danışıb başqalarını alçaldırsa, burada sözlə əməl arasında ciddi ziddiyyət yaranır. Mənəviyyat yalnız dilin söylədiyi ifadələr deyil, insanın davranışında görünən həqiqətdir. Övladına vicdanlı olmağı öyrətmək istəyən valideyn əvvəlcə öz vicdanı ilə üzləşməlidir. Çünki uşağın yaddaşında çox vaxt valideynin söylədiyi nəsihətlərdən daha çox onun necə insan olduğu qalır. Digər tərəfdən, yaşlı nəslin bütün səhvləri gənclərin üzərinə yükləmək də ədalətli yanaşma deyil. Hər bir insan müəyyən yaşdan sonra öz seçimlərinə və davranışlarına görə şəxsi məsuliyyət daşıyır. Heç kim böyüdüyü mühiti ömrü boyu öz səhvlərinə bəraət qazandırmaq üçün istifadə edə bilməz. Lakin şəxsi məsuliyyətin mövcudluğu ailənin, məktəbin və cəmiyyətin formalaşdırıcı rolunu aradan qaldırmır. İnsan həm öz həyatının müəllifidir, həm də böyüdüyü mühitin müəyyən izlərini daşıyır. Buna görə də gəncləri yalnız mühakimə etmək yox, onların hansı şəraitdə yetişdiyini də anlamaq lazımdır. Bir cəmiyyətin gələcəyini müəyyən edən ən mühüm amillərdən biri uşaqlarına və gənclərinə hansı mənəvi mirası ötürməsidir. Bu miras yalnız ev, torpaq, pul, mülk və maddi imkanlardan ibarət deyil. Əsl miras düşünmək qabiliyyəti, vicdan, elmə maraq, zəhmətə hörmət, ədalət hissi, insan ləyaqətinə münasibət və məsuliyyət anlayışıdır. Övladımıza bahalı telefon almaq, yaxşı geyim təmin etmək, maddi ehtiyaclarını ödəmək valideynliyin yalnız bir tərəfidir. Onunla söhbət etmək, suallarına cavab vermək, səhvlərini izah etmək, uğursuzluqlarında yanında olmaq və düşüncəsinə hörmət göstərmək də valideynliyin ayrılmaz hissəsidir. Uşağa pulun dəyərini öyrədib vicdanın dəyərini unutdurmaq olmaz. Uğur qazanmağı öyrədib dürüst qalmağı öyrətməmək olmaz. İnsanlara hörmət etməyi tələb edib, özümüzün onları necə alçaltdığımızı görməzdən gəlmək olmaz. Çünki cəmiyyət yalnız savadlı insanlarla deyil, savadını vicdanla birləşdirən insanlarla inkişaf edir. Yalnız diplomlu gənclər yetişdirmək kifayət deyil; düşünən, araşdıran, ədaləti qoruyan, başqasının hüququna hörmət edən şəxsiyyətlər yetişdirmək lazımdır. Bu məsuliyyət yalnız ailənin üzərinə düşmür. Məktəb, müəllim, informasiya mühiti, mədəniyyət və bütövlükdə cəmiyyət də gənclərin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Əgər bir tərəfdən gənclərə dürüstlük öyrədib, digər tərəfdən cəmiyyətdə yalanın və haqsızlığın uğur qazandırdığını nümayiş etdiririksə, onların hansı dəyərlərə üstünlük verəcəyini də düşünməliyik.
Əslində, yaşlı nəslin təcrübəsi ilə gənc nəslin enerjisi bir-birinə zidd deyil. Bunlar bir-birini tamamlayan iki mühüm sərvətdir. Yaşlı nəsil keçmişin təcrübəsini, çətinliklərini və həyat dərslərini bölüşə bilər. Gənc nəsil isə yeni ideyalar, texnologiyalar, fərqli yanaşmalar və dəyişən dünyanın imkanlarını ortaya qoya bilər. Ancaq bunun üçün hər iki tərəf özünü mütləq həqiqətin sahibi hesab etməkdən imtina etməlidir. Yaşlı nəsil anlamalıdır ki, gənclər onun gəncliyinin təkrarı olmaq məcburiyyətində deyil. Gənc nəsil də anlamalıdır ki, keçmişin təcrübəsini tamamilə rədd etmək müdriklik deyil. Məqsəd keçmişə qayıtmaq və ya onu tamamilə unutmaq deyil. Məqsəd keçmişin müsbət təcrübəsini qoruyaraq gələcəyin səhvlərini azaltmaqdır. Məncə, bu məsələdə hər bir insanın özünə verməli olduğu ən ciddi sual budur ki, biz bugünkü gənclərdən narazıyıqsa, onların yetişdiyi ailəyə, məktəbə, cəmiyyətə və mənəvi mühitə nə qədər diqqət yetirmişik?, Onlara hansı dəyərləri ötürmüşük, hansı davranışlarımızla nümunə olmuşuq və hansı səhvlərimizi düzəltmək əvəzinə növbəti nəslə miras qoymuşuq? Gənclərin səhvlərini görmək üçün xüsusi müdriklik tələb olunmur. Əsl müdriklik həmin səhvlərin səbəblərini araşdırmaq, onları aradan qaldırmaq və daha sağlam nəsil yetişdirmək üçün məsuliyyət daşımaqdır. Heç bir nəsil mükəmməl olmayıb. Heç bir valideyn övladına bütün doğruları ötürə bilməyib. Heç bir cəmiyyət bütün problemlərini həll edə bilməyib. Amma hər nəslin qarşısında bir seçim olub: ya əvvəlki səhvləri təkrarlamaq, ya da onlardan nəticə çıxarmaq. Özündən sonrakı nəslin daha yaxşı olmasını istəyən insan əvvəlcə özündən sonrakılara daha yaxşı nümunə qoymalıdır. Çünki gələcək nəsil bizim nəsihətlərimizi deyil, çox vaxt həyatımızın necə yaşandığını xatırlayacaq.
Gənclər sizin rəqibiniz deyil, gələcəyinizdir. Onları qınamaqla deyil, anlamaqla, düzgün istiqamət verməklə və öz davranışlarımızla nümunə olmaqla cəmiyyətə fayda verə bilərsiniz. İnsan özündən sonrakı nəslin səhvlərinə baxanda, özündən əvvəlki nəslin ona nə verdiyini və özünün gələcəyə nə ötürdüyünü də düşünməlidir.
Həsən Nağıyev, filosof
