İnsan gücünün SİRRİ

İnsan özünü sevməyə məhkumdur. Bu sadəcə bir seçim deyil — varlığın özündən doğan bir instinktdir. Lakin həyat bizə göstərir ki, insanın ən böyük faciələrindən biri məhz bu sevginin ölçüsünü itirməsidir. Özünü tanımaq üçün başlayan yol bəzən elə bir nöqtəyə çatır ki, insan artıq yalnız öz əksini görür və bu əks onun üçün həqiqətin yerini tutur.

Qədim yunan mifologiyasında Narcissus adlı bir obraz var. O, suyun üzərində öz əksinə vurulur və bu vurğunluq onun sonunu gətirir. Bu sadəcə bir hekayə deyil, insan psixikasının simvolik təsviridir. İnsan özünə baxdıqca, özünü anlamağa çalışdıqca, bir anda öz görüntüsünə aldanıb qalarsa, artıq inkişaf dayanır. Çünki inkişaf üçün insanın özündən kənara baxa bilməsi lazımdır. Fəlsəfi baxımdan bu mövzu çox dərin qatlara malikdir. Məsələn, Sokrat “özünü tanı” deyirdi. Amma bu tanıma çağırışı heç vaxt özünə pərəstiş demək deyildi. Əksinə, bu insanın öz cahilliyini qəbul etməsi, öz məhdudiyyətlərini görməsi üçün idi. Daha sonra Friedrich Nietzsche insanın “özünü aşması” ideyasını irəli sürdü. Onun fikrincə, insan yalnız özünü bəyənməklə deyil, özünü keçməklə yüksələ bilər. Yəni insan özündən razı qaldığı anda dayanır. Psixologiya isə bu məsələyə daha konkret yanaşır. Müasir anlayışlarda “narsistik xüsusiyyətlər” çox vaxt uşaqlıqda formalaşır. Həddindən artıq təriflə böyüdülən və ya əksinə, yetərincə dəyər görməyən uşaqlar böyüdükdə öz dəyərlərini xarici təsdiqlərlə ölçməyə başlayırlar. Bu isə onları daimi olaraq başqalarının diqqətinə möhtac edir. Maraqlıdır ki, bu tip insanlar çox vaxt güclü görünürlər, amma daxilən olduqca həssas və qırılgandırlar. Onların qurduğu “mükəmməl mən” obrazı əslində qorunan bir qaladır — tənqiddən, rədd edilməkdən və daxili boşluq hissindən qorunmaq üçün tikilmiş bir qaladır. İslamda təkəbbür ən böyük mənəvi xəstəliklərdən biri sayılır. Iblis haqqında rəvayətdə onun məhz özünü üstün görməsi səbəbilə rədd edildiyi bildirilir. Bu hekayə simvolik olaraq insanın daxili təhlükəsini göstərir: insan özünü həddindən artıq ucaltdıqda, artıq həqiqətdən uzaqlaşır. Çünki həqiqət təvazökarlıq tələb edir. Özünü mütləq doğru hesab edən insan öyrənməyi dayandırır. Böyük imperiyaların süqutunda çox zaman liderlərin özlərinə həddindən artıq inamı, başqalarının fikirlərini nəzərə almaması mühüm rol oynayıb. Özünü yanılmaz hesab edən insan səhv etdiyini qəbul etmir, səhvini düzəltmədikcə isə o səhv böyüyərək fəlakətə çevrilir. Bu təkcə fərdlərə deyil, cəmiyyətlərə də aiddir.

İnsanın özünə münasibəti onun taleyini müəyyən edir. Özünü tanımaq inkişafdır, özünü ucaldıb hər şeyin mərkəzinə qoymaq isə tənəzzüldür. Sağlam insan öz dəyərini bilir, amma bu dəyəri başqalarının üzərində qurmağa çalışmır. O, diqqət istəyir, amma diqqət verməyi də bacarır. O, sevilmək istəyir, amma sevgini yalnız almaq deyil, vermək kimi də anlayır. Ən təhlükəli məqam isə budur ki, insan çox vaxt bu sərhədi keçdiyini anlamır. O, özünü sadəcə “özünə güvənən” hesab edir, halbuki daxilində başqalarının təsdiqinə bağlı bir sistem qurulub. Bu sistem qırıldıqda isə insan böyük bir boşluqla üzləşir.

Sonda belə bir sual yaranır:

insan özünü nə qədər sevməlidir?

Cavab sadə deyil, amma istiqamət aydındır. İnsan özünü o qədər sevməlidir ki, inkişaf etsin. Amma o qədər də yox ki, artıq inkişaf etməyə ehtiyac duymasın. Çünki insanın ən böyük gücü özünü mükəmməl hesab etməsində deyil — özünü dəyişdirə bilməsindədir. İnsan özünü sevdikcə başqalarını kiçiltməməlidir. Çünki həqiqi böyüklük başqalarının üzərində qurulmur. O, daxilən qurulur — səssiz, sakit və dərin şəkildə.