Həyatın ən böyük sərvəti nədir?

İnsan cəmiyyətlərinin inkişaf tarixini araşdıran antropoloqlar maraqlı bir nəticəyə gəliblər: sivilizasiyalar ilk növbədə silahların, sarayların və ya qanunların üzərində deyil, qida təhlükəsizliyinin üzərində qurulub. Başqa sözlə desək, insanlığı mağaradan şəhərə, qəbilədən dövlətə aparan əsas amillərdən biri çörək olmuşdur. Bu gün dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələrində belə iqtisadi sabitliyin əsas göstəricilərindən biri ərzaq təminatıdır. Çünki insan beyni fəlsəfə yarada, elm qura, sənət əsərləri meydana gətirə bilər, lakin bütün bunlardan əvvəl yaşamalıdır. Yaşamaq isə tarix boyu ilk növbədə bir tikə çörəkdən başlamışdır. Maraqlıdır ki, müasir neyropsixologiya insanın dəyərlərə münasibətinin onun həyat təcrübəsi ilə formalaşdığını göstərir. Əldə olunması çətin olan şeylər insan beynində daha qiymətli qəbul edilir. Məhz buna görə aclıq, yoxsulluq və müharibə görmüş nəsillər çörəyə fərqli gözlə baxırlar. Onlar üçün çörək sadəcə qida deyil, həyatın davam etməsinin simvoludur. Bolluq içində böyüyən insan isə bəzən sahib olduğu nemətlərin dəyərini hiss etmədən yaşayır. Çünki insan təbiətinin paradokslarından biri budur: davamlı sahib olduğu şeylərin qiymətini zamanla unutmağa meyllidir. Tarixdə ən böyük üsyanların, inqilabların və ictimai partlayışların əhəmiyyətli hissəsi məhz çörək problemi ilə bağlı olmuşdur. Qədim Misirdən Roma imperiyasına, orta əsr Avropasından müasir dövrə qədər aclıq və ərzaq çatışmazlığı milyonlarla insanın taleyini dəyişdirib. Tarixçilər qeyd edirlər ki, bir çox dövlətlər xarici düşmənlərə görə deyil, daxildə insanların çörək tapa bilməməsinə görə zəifləyib və dağılmışdır. Bu faktın özü göstərir ki, çörək təkcə mətbəxin deyil, həm də siyasətin, iqtisadiyyatın və tarixin mərkəzində dayanır. İnsan psixologiyasında maraqlı bir anlayış var: "nemət korluğu". Bu, insanın sahib olduğu imkanları o qədər adi qəbul etməsidir ki, onların əsl dəyərini artıq hiss etmir. Təmiz hava, içməli su, sağlamlıq və çörək bu anlayışın ən bariz nümunələridir. İnsan adətən onları itirəndən sonra qiymətini anlayır. Halbuki dünyanın müxtəlif bölgələrində milyonlarla insan üçün bu gün belə bir tikə çörək əldə etmək böyük mübarizə deməkdir. Ən maraqlı məqamlardan biri isə budur ki, çörəyə hörmət yalnız dini və ya milli ənənə deyil, demək olar ki, bəşəri bir davranış formasıdır. Dünyanın müxtəlif xalqları bir-birindən minlərlə kilometr uzaqda yaşasalar da, çörəyə münasibətdə oxşar düşüncələr formalaşdırıblar. Bunun səbəbi sadədir: insanlıq tarixinin böyük hissəsi qıtlıq şəraitində keçib. İnsanlar əsrlər boyu aclıqla mübarizə aparıblar və bu kollektiv təcrübə onların mədəniyyətinə hopub. Səmavi dinlərin hamısında nemətə qarşı minnətdarlıq, israfdan uzaq olmaq və zəhmətin dəyərini bilmək mühüm əxlaqi prinsiplərdən hesab edilir. Burada diqqət çəkən məqam çörəyin özündən daha çox onun arxasında dayanan mənadır. Çünki insan bir tikə çörəyə hörmət göstərərkən əslində torpağa, zəhmətə, təbiətə və onu yaradan insana hörmət etmiş olur. Alman filosofu Martin Heidegger insanın əşyalarla münasibətinin onun dünyanı dərk etmə formasını əks etdirdiyini yazırdı. Əgər insan gündəlik istifadə etdiyi ən sadə nemətə belə hörmət etmirsə, zamanla ətrafındakı digər dəyərlərə münasibəti də dəyişir. Böyük laqeydliklər çox vaxt kiçik laqeydliklərdən başlayır. Əvvəl bir tikə çörəyin dəyəri unudulur, sonra zəhmətin, sonra insan əməyinin, daha sonra isə bütövlükdə mənəvi dəyərlərin.

Bu gün texnologiya dövründə yaşayırıq. Süni intellektdən, kosmik proqramlardan, kvant kompüterlərindən danışırıq. Lakin paradoks ondadır ki, insanlıq nə qədər inkişaf etsə də, yenə də bir ovuc buğdadan asılı olaraq qalır. Ən müasir şəhərlərdə yaşayan milyonlarla insanın həyatı hələ də torpaqda cücərən bir toxumun taleyindən asılıdır. Bu həqiqət bizə təvazökarlıq öyrətməlidir. Bir buğda dənəsinin həyat yolunu təsəvvür edin. Torpağa düşür, yağış gözləyir, günəşlə böyüyür, biçilir, daşınır, üyüdülür, xəmirə çevrilir və nəhayət süfrəyə gəlir. Bir tikə çörəyin arxasında yüzlərlə insanın əməyi, minlərlə saatlıq zəhmət və milyonlarla illik təbiət tarixi dayanır. İnsan bunu düşündükdə anlayır ki, qarşısındakı sadə görünən nemət əslində bütöv bir kainatın əməkdaşlığının nəticəsidir.

Müasir dünyada hər il milyonlarla ton ərzaq tullantıya çevrilir. Eyni zamanda yüz milyonlarla insan aclıq və qida çatışmazlığından əziyyət çəkir. Bu mənzərə təkcə iqtisadi deyil, həm də mənəvi problemdir. Çünki burada məsələ qidanın azlığından daha çox, insanın sahib olduqlarının dəyərini unutmasından qaynaqlanır. Əslində bir cəmiyyətin mədəniyyət səviyyəsini ölçmək üçün böyük göstəricilərə ehtiyac yoxdur. İnsanların suya, çörəyə, torpağa, ağaca və ümumiyyətlə zəhmətin məhsuluna münasibəti həmin cəmiyyət haqqında çox şey deyir. Çünki insanın xarakteri ən çox gündəlik davranışlarında görünür. Böyük sözlər söyləmək asandır, amma kiçik dəyərlərə hörmət göstərmək əsl mədəniyyət əlamətidir. Bəlkə də bu səbəbdən tarix boyu müdrik insanlar insanlara böyük həqiqətləri kiçik nümunələrlə anlatmağa çalışıblar. Çünki insanın mənəviyyatı çox vaxt onun ən adi görünən davranışlarında özünü göstərir. Bir tikə çörəyə münasibət də həmin davranışlardan biridir. Sonda insan özünə bir sual verməlidir: əgər həyatımızı davam etdirməyə kömək edən ən sadə nemətlərin belə dəyərini unutmağa başlamışıqsa, onda daha böyük dəyərləri necə qoruya bilərik? Çünki insanlığı ayaqda saxlayan yalnız elm, texnologiya və iqtisadiyyat deyil. İnsanlığı ayaqda saxlayan həm də sahib olduğu nemətlərin qədrini bilməsidir.

Bir tikə çörək bəzən bütöv bir kitabın izah edə bilmədiyi həqiqəti anlatmağa qadirdir: həyatın ən böyük sərvətləri çox vaxt ən adi görünən şeylərin içində gizlənir.