“Dım-dım halvası” barədə nə bilirik?

Telefonda dostum Abidlə (Məmmədov) dərdləşirdik. Xeyli vaxtdır bir məsələni çözməyə çalışırdı. Niyə indiyə qədər həll edə bilmədiyini soruşdum. “Dım-dım halvasıdırmı? Elə asan məsələ deyil axı” deyə cavab verdi. Qulaqlarıma inanmadım, qəribə bir gizilti keçdi içimdən…

Anam dünyasını dəyişəndən bəri ilk dəfə idi ki, “Dım-dım halvasıdırmı?” deyimini eşidirdim. Həlli asan görünən, əslində isə çox çətin olan bir iş olanda mərhum anam elə deyirdi. O, bu deyimi əsasən "asanlıqla əldə edilməyən, çətin düzələn iş" mənasında işlədirdi…

Dım-dım halvası digər halvalardan fərqli olaraq çox bərk olur. Onu dişləmək, kəsmək və ya parçalamaq çətin işdir. Buna görə də, mən bir işi “çantada kəklik sananda” anam dərhal “Dım-dım halvası deyil ha, hər adamın dişi keçməz!" deyər, bununla da məni ciddi və tədbirli olmağa sövq edər, bərkə-boşa düşəcəyimə hazırlardı.

Orta məktəbdən sonra universitet üçün Bakıya gələn, o vaxtdan da ömrünün sonuna qədər Bakıda yaşayan anamın söz ehtiyatı çox, dili zəngin idi. Əziz anamın istifadə etdiyi, dilindən düşürmədiyi deyimlər, kəlamlar, hikmətli ifadələr, atalar sözləri, məsəllər, aforizmlər, müdrik sözlər onun danışığına elə gözəllik, elə təravət qatırdı ki, Ana dilimizə məftun olmamaq mümkün deyildi. Onun vəfatından sonra anladım ki, anamın söz dağarcığı dilimizin bəzəyi olmaqla bərabər, həm də onun “yaddaş bankı”dır. Atam mənə Türklüyümü, anam isə Ana dilimi sevdirmişdi…

“Dım-dım” sözünün bişirilmə prosesində – qovrulma zamanı çıxan səsə işarə olduğu deyilir. Ancaq onun dəqiq elmi mənşəyi tam sübut olunmuş deyil. Folklorşünaslar və dilçilər onun yaranmasını izah edən iki əsas ehtimalı göstərirlər: biri tarixi hadisə ilə, digəri isə dilin öz daxili inkişafı ilə bağlıdır.

Tarixi hadisə ilə bağlı olan isə Dimdim qalası ilə bağlı versiyadır. Bir çox tədqiqatçılar bu deyimi 17-ci əsrdə baş vermiş Dimdim qalası hadisəsi ilə əlaqələndirirlər.

Dimdim qalası İranın şimal-qərbində, Azərbaycan türklərinin çoxluqda olduğu Urmiya bölgəsində yerləşən qədim qaladır. 1609–1610-cu illərdə burada Səfəvi şahı I Abbasın qoşunları ilə kürd əmiri Əmir Xan Lepzərin qoşunları arasında savaş çıxır.

Bu hadisə bu torpaqların yaddaşında dərin iz buraxır. Bu savaş haqqında məşhur “Dimdim qalası dastanı” da yaranmışdır. Xalq arasında belə rəvayət olunur ki, Dimdim qalasının mühasirəsi çox uzun çəkir. Və baş verənlər də illərlə danışılır, məclislərdə bu müharibə haqqında bitib-tükənməyən söhbətlər edilir.

Bununla da uzanan, bitməyən söhbətlərə zarafatla “Yenə Dimdim söhbəti başladı” deyilirdi. Zamanla da “Dimdim” “Dım-dım”a keçir. Ehtimal ki, ardınca “Dım-dım halvası” formasında ironik ifadə yaranır, yəni “Uzanan, nəticəsi olmayan, bezdirici söhbət” kimi yeni məna formalaşır.

Dilçilər isə məsələyə bir qədər fərqli – səs təqlidi və reduplikasiya tərəfindən yanaşırlar.

Digər və daha çox qəbul edilən versiyaya görə isə “Dım-dım halvası” ifadəsi tamamilə dilin öz içində yaranıb. “Dım-dım” sözünün özü boş, mənasız səslənən təkrarlayıcı səs təsiri yaradır. “Halva” ilə yanaşı işlənməsi isə boş sözün, boş işin istehza ilə ifadəsidir, yəni nə halvadır, nə də dadı var, amma uzandıqca uzanır.

Nəticə etibarı ilə…

Folklorçular Dimdim qalası “pəncərəsindən” baxa bilərlər, ancaq ifadənin əsas kökü dilin ekspressiv reduplikasiya sistemi ilə bağlıdır. Yəni ifadə böyük bir ehtimalla xalq danışıq dilində yaranmış ironik frazeologiyadır…

“Dım-dım halvası” deyəndə Borçalı-Qazax-Ağstafada bir deyim, məsəl, Naxçıvanda isə halva anlaşılır. Bu şirniyyat ən çox Naxçıvanda, xüsusilə də Ordubadda, qismən də Gəncədə hazırlanır.

Dım-dım halvası həm dadı, həm də hazırlanma üsulu ilə digər ənənəvi halvalardan (məsələn, un və ya şirə halvasından) fərqlənir. Əsas tərkibi un, yağ (kərə yağı və ya quyruq yağı), şəkər və ya baldır. Ənənəvi olaraq, bu halva qonaqlıqlarda, toyda-nişanda, bəzən də dini mərasimlərdə hazırlanır.

Dım-dım halvası enerji verəndir və gec xarab olandır. Qədimdə səfərə çıxanlar, yaylağa çıxan çobanlar yanlarında dım-dım götürərmişlər – həm tox tutduğu, həm də uzun müddət xarab olmadığı üçün. Azərbaycanda halva əsasən qışda hazırlanır və enerji verən qida kimi tanınır. Araşdırınca gördüm ki, halvaya tatar, başqırd, noqay və digər türk xalqlarının mətbəxlərində də “dim-dim” və “düm-düm” adları ilə rast gəlinir.

Dım-dım halvasının hazırlanması səbir tələb edir:

Əvvəlcə un kərə yağında qızılı rəng alana qədər qovrulur, sonra qovrulmuş una bəhməz və ya qatı şəkər şərbəti əlavə edilir. Daha sonra üzərinə bol miqdarda xırdalanmış qoz ləpəsi əlavə olunur ki, bu da halvaya xırtıldayan tekstura verir. Halva hələ isti ikən siniyə yayılır, hamarlanır və soyuduqdan sonra paxlava və ya kvadrat formasında kəsilir.