Pulun ala bilmədiyi həyat

İnsan həyatında elə seçimlər var ki, onların nəticəsini həmin an deyil, illər sonra anlayır. Evlilik də məhz belə seçimlərdəndir. Çünki insan evlənərkən yalnız bir insanla eyni evə daxil olmur, onun xarakteri, düşüncəsi, dünyaya baxışı, ailə anlayışı, məsuliyyət hissi və mənəvi dəyərləri ilə birlikdə bir həyata daxil olur. Bəzən insan qarşısındakı şəxsin sahib olduğu imkanlara baxaraq gələcəyinin rahat olacağını düşünür. Lakin həyatın qəribə həqiqəti budur ki, insanın qarşısına çıxan ən böyük rahatlıq həmişə maddi imkanlardan gəlmir. Bəzən ən böyük sərvət insanın yanında olan şəxsin xarakterində gizlənir, bəzən də ən böyük yoxsulluq heç bir maddi çatışmazlıq olmadan insanın öz evində yaşadığı mənəvi tənhalıqdan başlayır. İnsan çox vaxt sahib olmadığı şeyləri olduğundan daha qiymətli hesab edir. Maddi imkanları az olan insan böyük sərvətin bütün problemlərini həll edəcəyini düşünə bilər. Halbuki həyat göstərir ki, pul insanın bir çox problemini həll etsə də, bütün problemlərini həll edə bilmir. Pul gözəl ev ala bilər, amma həmin evin içində sevgi yaratmaq iqtidarında deyil. Pul rahat yataq ala bilər, amma insana rahat yuxu zəmanəti vermir. Pul zəngin süfrə aça bilər, amma süfrə arxasında səmimi söhbəti satın ala bilməz. Pul insanın ətrafını dəyişdirə bilər, lakin onun qəlbindəki boşluğu hər zaman doldura bilməz. Çünki insanın ehtiyacları yalnız maddi deyil. İnsan sevilmək, anlaşılmaq, hörmət görmək, güvənmək, dəyərli hiss etmək və çətin anlarında yanında bir nəfərin olduğunu bilmək istəyir. Bu səbəbdən həyat yoldaşı seçərkən insanın yalnız nəyə sahib olduğuna deyil, necə bir insan olduğuna baxmaq lazımdır. Çünki sərvət insanın xarici imkanını göstərir, xarakter isə onun daxili dünyasını. Xarici imkanlar dəyişə bilər, amma xarakter insanın həyatındakı ən uzunmüddətli sərvətlərdən biridir.

Bu gün böyük imkanlara sahib olan insan sabah gözlənilməz bir hadisə ilə qarşılaşa bilər. İşini itirə, sərvətinin bir hissəsini itirə, həyat şəraiti dəyişə bilər. Əksinə, bu gün sadə yaşayan, lakin zəhmətkeş, məsuliyyətli, savadlı, məqsədli və iradəli olan insan gələcəkdə tamamilə başqa bir həyat qura bilər. Ona görə insanın bugünkü vəziyyətindən daha çox onun həyat qarşısında hansı mövqedə dayandığına baxmaq lazımdır. Çünki hazır sərvət ilə sərvət yaratmaq qabiliyyəti eyni şey deyil. Bir insan böyük imkanların içində dünyaya gələ bilər, lakin həmin imkanları düzgün idarə etməyi bacarmaya bilər. Başqa biri isə çox sadə şəraitdə həyata başlayaraq öz zəhməti, təhsili, intizamı və əzmi ilə gələcəyini qura bilər. Tarixdə böyük sərvətlərə sahib olub sonradan onları itirən ailələr də olub, demək olar ki, heç bir imkan olmadan başlayıb öz zəhməti ilə böyük uğurlara çatan insanlar da. Həyat bizlərə çox mühüm bir həqiqəti öyrədir ki, insanın həyatındakı başlanğıc nöqtəsi onun son nöqtəsi deyil. Lakin burada başqa bir mühüm məsələni də unutmaq olmaz. Maddi imkanın azlığı insanı avtomatik olaraq yaxşı insan etmir, varlı olmaq da insanı avtomatik olaraq pis və ya mənəviyyatsız etmir. Yaxşı insanın da imkanları ola bilər, imkanlı insanın da yüksək əxlaqı ola bilər. Eyni şəkildə, maddi çətinlik yaşayan insan da məsuliyyətsiz ola bilər. Buna görə də məsələni yalnız “varlı” və “kasıb” qarşıdurmasına çevirmək doğru deyil. Əsas məsələ insanın öz sərvətinə, yoxsulluğuna, gücünə və imkanına münasibətidir. İnsanın cibində nə qədər pul olması onun əxlaqının ölçüsü deyil. Əsas məsələ həmin pulun insanı necə dəyişdirməsidir. İnsanın həqiqi xarakteri çox vaxt sahib olduğu şeylərdə deyil, sahib olduğu gücdən necə istifadə etməsində görünür. Qarşısındakı insana yalnız ondan bir fayda gözlədiyi zaman hörmət edən insanın davranışı ilə heç bir qarşılıq gözləmədən hörmət edən insanın davranışı eyni deyil. İnsan özündən zəif gördüyü şəxslərlə necə rəftar edirsə, onun xarakteri haqqında çox şey demək mümkündür. Eyni şəkildə, pul və imkan sahibi olduqda təvazökarlığını qoruyub-qorumaması, ailəsinə münasibəti, verdiyi sözə sadiqliyi, səhv etdikdə üzr istəməyi bacarması, qəzəbləndiyi zaman qarşısındakı insanı alçaldıb-alçaltmaması onun gələcək həyat yoldaşı kimi hansı insan ola biləcəyinə dair daha dərin ipucları verir. Evlilik məhz buna görə sadəcə romantik münasibət deyil, həm də xarakterlərin uzunmüddətli qarşılaşmasıdır. İnsan illər ərzində həyat yoldaşının yalnız gözəl tərəflərini deyil, zəifliklərini, qorxularını, qəzəbini, yorğunluğunu, uğursuzluqlarını və çətinliklərini də görür. İlk günlərdə insanın gözəl danışması asandır. Əsl xarakter isə həyatın çətin günlərində üzə çıxır. Hər şey yaxşı gedərkən yanında olmaq çox asandır; əsas məsələ həyat çətinləşəndə münasibətin necə dəyişməsidir. İmkanlar çoxaldıqda sevmək asandır; əsas məsələ imkanlar azaldıqda hörmətin və sədaqətin qorunub-qorunmamasıdır. Məhz burada ailənin mənəvi sərvəti meydana çıxır. Ailənin həqiqi zənginliyi yalnız evin ölçüsü, avtomobilin qiyməti və bank hesabındakı rəqəmlərlə müəyyən olunmur. Bəzən çox sadə bir evdə elə bir qarşılıqlı hörmət və mərhəmət olur ki, həmin ev mənəvi baxımdan ən böyük saraylardan daha zəngin görünür. Bəzən isə çox dəbdəbəli bir evin içində insanlar bir-birinə yad kimi yaşayırlar. Evin divarları bahalı ola bilər, amma o divarların arasında sevgi yoxdursa, insanın ruhu yenə də soyuqda qala bilər. slam dinində ailə anlayışında da ailənin bu mənəvi tərəfi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qurani-Kərimdə ər-arvad münasibətindən danışılarkən aralarında məhəbbət və mərhəmətin yaradılmasından bəhs edilir. “Rum” surəsinin 21-ci ayəsində insanların bir-birində rahatlıq tapması və aralarında məhəbbət və mərhəmət yaradılması ailə münasibətinin mahiyyətini yalnız maddi təminatdan daha geniş bir müstəviyə daşıyır. Burada ailə iki insanın sadəcə yaşayış şəraitini birləşdirməsi deyil, bir-birinə mənəvi rahatlıq və mərhəmət məkanı olması kimi təqdim edilir. Əslində ailənin ən ağır yoxsulluğu pulun azlığı deyil. Hörmətin yoxluğu, etimadın itməsi, mərhəmətin ölməsi, insanın öz evində özünü tənha hiss etməsi daha dərin bir yoxsulluqdur. İnsan bəzən maddi baxımdan çox şeyə sahib olduğu halda mənəvi baxımdan heç nəyə sahib olmadığını hiss edə bilər. Çünki insanın ruhu yalnız əşyalarla qidalanmır. İnsanın ruhuna yaxınlıq, səmimiyyət, etibar və sevgi də lazımdır. Lakin bunu da demək lazımdır ki, maddi problemləri romantikləşdirmək doğru deyil. Yoxsulluq ailələr üçün ciddi sınaq ola bilər. İşsizlik, borclar, gündəlik xərclər, sağlamlıqla bağlı problemlər və gələcəyə dair qeyri-müəyyənlik ailə münasibətlərinə böyük təzyiq göstərə bilər. Buna görə də maddi məsuliyyət də ailənin vacib hissəsidir. Ailə qurmaq istəyən insan yalnız sevgi haqqında deyil, həyatın real tərəfləri haqqında da düşünməlidir. Əməksevərlik, məsuliyyət, planlaşdırma, peşəkarlıq və gələcəyi düşünmək də sevginin yanında dayanmalı olan xüsusiyyətlərdir. Çünki sağlam ailədə mənəviyyat və maddi məsuliyyət bir-birinə zidd deyil. Əksinə, biri digərini tamamlayır. Ailəsini sevən insan onun təhlükəsizliyini də düşünür. Məsuliyyətli insan yalnız “mən səni sevirəm” deməklə kifayətlənmir; həyatın yükünü bölüşməyə də hazır olur. Sevgi ailənin ruhudursa, məsuliyyət onun dayağıdır. Ruh olmadan ailə soyuq bir mexanizmə çevrilə bilər, dayaq olmadan isə ən güclü hisslər belə həyatın sınaqları qarşısında zəifləyə bilər. Fəlsəfə də insanın xoşbəxtliyinin yalnız maddi sərvətlə ölçülmədiyi dəfələrlə vurğulanıb. Aristotel yaxşı həyatı insanın yalnız sahib olduğu əşyalarla deyil, xarakteri və fəzilətli fəaliyyəti ilə əlaqələndirirdi. Stoiklər isə insanın xarici hadisələrin hamısına nəzarət edə bilmədiyini, lakin öz davranışına və münasibətinə müəyyən dərəcədə nəzarət edə bildiyini düşünürdülər. Bu baxış ailə münasibətlərinə tətbiq edildikdə çox dəyərli bir nəticə ortaya çıxır: insan gələcəkdə hansı hadisələrin baş verəcəyini bilə bilməz, amma həyat yoldaşına necə münasibət göstərəcəyinə qərar verə bilər. Sərvətin artıb-azalmasına hər zaman nəzarət etmək mümkün deyil, amma çətinlik qarşısında bir-birinin əlini buraxıb-buraxmamaq insanın mənəvi seçimidir.

Ona görə də həyat yoldaşı seçmək yalnız “Bu insan mənə nə verəcək?” sualı ilə məhdudlaşmamalıdır. Daha dərin sual “Biz birlikdə nə yarada bilərik?” sualıdır. Çünki ailə hazır vəziyyətdə verilən bir nemət deyil; hər gün yenidən qurulan bir münasibətdir. İki insan bir-birinə hörmət etdikcə, məsuliyyət daşıdıqca, bir-birini dinlədikcə və çətinlikləri birlikdə aşdıqca ailənin mənəvi sərvəti artır. İnsan həyat yoldaşının bugünkü vəziyyətinə baxmaqla yanaşı, onun hansı istiqamətdə getdiyinə də baxmalıdır. Çünki həyatın ən böyük fərqlərindən biri insanın harada olması ilə hara getməsi arasındakı fərqdir. Biri bu gün çox şeyə sahib ola bilər, amma heç bir məqsədi və məsuliyyət hissi olmaya bilər. Digəri isə bu gün az şeyə sahib ola bilər, amma böyük məqsədləri, zəhməti, iradəsi və düzgün istiqaməti ola bilər. Birinci vəziyyət hazır rahatlıq yarada bilər, ikinci isə gələcək qurmaq potensialı. Evlilikdə ən qiymətli xüsusiyyətlərdən biri də insanın çətinlik qarşısında davranışıdır. Çünki həyat heç kimə yalnız rahat günlər vəd etmir. Bu gün sağlamlıq, sabah xəstəlik; bu gün qazanc, sabah itki; bu gün uğur, sabah uğursuzluq ola bilər. Həyatın dəyişkənliyi qarşısında insanı qoruyan təkcə maddi ehtiyat deyil, həm də yanında olan insanın xarakteridir. Əgər iki insan yalnız yaxşı günlərdə bir-birinin yanında olursa, onların münasibəti həyatın tam mənasında sınaqdan keçmiş sayılmaz. Əsl ailə bəzən həyatın ağır yükünü birlikdə daşımaq məcburiyyətində qalanda öz həqiqi simasını göstərir. Bəlkə də insan həyat yoldaşı seçərkən ən çox buna diqqət etməlidir: qarşısındakı insan onun həyatına yalnız rahatlıq gətirəcək, yoxsa çətinliklərin içində də yol yoldaşı olacaq? Çünki rahat günlərdə yanında çox insan ola bilər. Amma insanın həqiqi dəyəri həyat çətinləşəndə yanında qalan insanın varlığında daha aydın hiss olunur. İnsan həyatında dəyişməyən yeganə şeyin maddi sərvət olmadığı dəfələrlə sübut olunub. Sərvətin qorunması üçün belə xarakter, intizam və məsuliyyət lazımdır. Əgər bunlar yoxdursa, ən böyük miras belə nəsildən-nəslə ötürülərkən əriyib yox ola bilər. Buna görə də insana verilən ən böyük miras yalnız əmlak deyil, düzgün xarakter və sağlam düşüncədir. Ailə də öz növbəsində gələcək nəsillərə yalnız maddi imkan ötürmür. Uşaq valideynlərinin bir-birinə münasibətini görərək sevginin, hörmətin və ailənin nə olduğunu öyrənir. Ata anaya necə danışırsa, ana ataya necə münasibət göstərirsə, onlar bir-birinə çətin günlərdə necə dayaq olurlarsa, övlad bütün bunları müşahidə edərək öz gələcək münasibətləri haqqında təsəvvür formalaşdırır. Deməli, həyat yoldaşı seçimi yalnız iki insanın şəxsi qərarı deyil; müəyyən mənada gələcək nəslin mənəvi mühitinin də formalaşmasına təsir edən seçimdir. İnsan bəzən həyat yoldaşının sahib olduğu şeylərə heyran olur, lakin illər sonra həmin şeylərin həyatın əsasını təşkil etmədiyini anlayır. Çünki zaman insanın prioritetlərini dəyişir. Gənclikdə böyük görünən avtomobil, ev və status illər sonra əvvəlki əhəmiyyətini itirə bilər. Amma yanında kimin olduğu, kiminlə dərdini bölüşdüyün, xəstəlik zamanı kimin əlindən tutduğun, kiminlə övlad böyütdüyün və kiminlə yaşlandığın daha böyük məna qazanır. İnsan zaman keçdikcə başa düşür ki, həyatın ən qiymətli şeyləri həmişə qiymət etiketi olan şeylər deyil. Bəzən bir insanın sənə güvənməsi böyük sərvətdir. Bəzən xəstə olduğun gün yanında olması böyük sərvətdir. Bəzən heç kimə deyə bilmədiyin dərdini anlaması böyük sərvətdir. Bəzən hamının səni tərk etdiyi anda yanında dayanması böyük sərvətdir. Bəzən də illər keçdikcə ilk günkü heyranlıqdan daha qiymətli olan dərin bir dostluğun, hörmətin və mənəvi yoldaşlığın yaranması ən böyük nemətə çevrilir. Ona görə də insan həyat yoldaşı seçərkən yalnız onun sahib olduğu sərvətə deyil, onunla birlikdə hansı həyatın yaranacağına baxmalıdır. Çünki pul həyatın şəraitini dəyişə bilər, amma insanın xarakteri ailənin atmosferini dəyişir. Əmlak ev verə bilər, amma ailəni insan qurur. Pul rahatlıq yarada bilər, amma mənəvi rahatlığı insan-insan münasibəti doğurur. Vəzifə cəmiyyət qarşısında status verə bilər, amma həyat yoldaşının gözündə dəyər qazanmaq üçün başqa keyfiyyətlər lazımdır.

Ən böyük səhvlərdən biri insanı yalnız sahib olduqları ilə ölçməkdir. İnsan sahib olduqlarından daha böyükdür. Bu gün onun nə qədər pulu olduğu yox, pula münasibəti; nə qədər evi olduğu yox, evində necə bir atmosfer yaratdığı; nə qədər nüfuza sahib olduğu yox, həmin nüfuzdan necə istifadə etdiyi; nə qədər imkanlı olduğu yox, imkanlı olmadığı halda necə davrandığı onun haqqında daha çox şey deyə bilər. Çünki var-dövlət insanın həyatına daxil ola bilər, amma xarakter onun həyatını idarə edir. İnsan sərvətini itirib yenidən qazana bilər. Əmlakını itirib yenidən tikə bilər. İşini itirib başqa iş tapa bilər. Amma itirilmiş etimadı, tapdalanmış hörməti və sındırılmış bir qəlbi əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq daha çətindir. Buna görə ailə qurarkən insanın yalnız gələcək rahatlığını deyil, gələcək münasibətinin keyfiyyətini də düşünməsi lazımdır. Bəlkə də həqiqi zənginlik insanın həyatına nə qədər şey toplaması deyil, həyatında nə qədər dəyərli insan saxlaya bilməsidir. Çünki insanın ətrafında minlərlə əşya ola bilər, amma ürəyinə yaxın bir insan yoxdursa, bütün o əşyalar bəzən səssiz bir boşluğa çevrilir. Əksinə, iki insanın bir-birinə hörmət etdiyi, bir-birinin zəhmətini qiymətləndirdiyi, səhvləri bağışlamağı bacardığı və gələcəyə birlikdə baxdığı sadə bir evdə belə böyük bir həyatın təməli qoyula bilər. Həyat yoldaşı seçmək əslində gələcək illərin şahidini seçməkdir. Sənin sevincini, qorxunu, uğurunu, məğlubiyyətini, gəncliyini və qocalığını görəcək insanı seçməkdir. Buna görə də insan yalnız “Bu insanın nəyi var?” sualını deyil, “Bu insanın özü necədir?” sualını da verməlidir. Çünki bir gün sahib olduğumuz hər şey dəyişə bilər. Amma insanın xarakteri, verdiyi dəyər və münasibətdə yaratdığı mənəvi iz ailənin taleyində uzun müddət qala bilər. Nəhayət, həyatın ən böyük həqiqətlərindən biri budur ki, insanın var-dövləti onun həyatını rahatlaşdıra bilər, amma doğru insan onun həyatına məna qata bilər. Sərvət insanın qarşısında qapılar aça bilər, lakin həmin qapılardan kiminlə keçəcəyini insanın seçimi müəyyən edir. Evin böyüklüyü ailənin xoşbəxtliyini təmin etmir; o evin içindəki münasibətlərin keyfiyyəti bunu müəyyən edir. Çünki insan illər sonra sahib olduğu əşyaların hamısını xatırlamaya bilər, amma yanında olan insanın ona necə hiss etdirdiyini uzun müddət unutmaya bilər. Əslində həyat yoldaşı seçərkən insan yalnız bir insan seçmir; öz gələcəyinin mənəvi mühitini seçir. Bu seçimdə pulun, imkanın və rahatlığın öz yeri var, lakin onların yanında xarakter, vicdan, məsuliyyət, mərhəmət, sədaqət və qarşılıqlı hörmət də dayanmalıdır. Çünki həyatın ən çətin günündə insanın yanında qalan şey bank hesabındakı rəqəm deyil, insan münasibətlərinin möhkəmliyidir. Və bəlkə də insanın həyatda əldə edə biləcəyi ən böyük sərvət budur ki, yanında olan insanın yalnız yaxşı günlərinin deyil, bütün həyatının həqiqi yoldaşı olması. Çünki insanın həyatını bəzəyən çox şey ola bilər, amma həyatın özünü mənalandıran çox az şey var. Onlardan biri də səni sahib olduqlarına görə deyil, olduğun insana görə sevən, çətinliklər qarşısında səninlə birlikdə dayanan və illər keçdikcə sadəcə həyat yoldaşın deyil, ən yaxın dostun, sirdaşın və yol yoldaşına çevrilən insandır.