Kim kimin əsiridir?
Aktual
09:26
İnsan bəzən heç bir qapının arxasında həbs olunmur, heç bir zəncir daşımır, heç kim onun əl-qolunu bağlamır, amma buna baxmayaraq azadlığını itirir. Ən qəribəsi isə budur ki, insan belə bir əsarətin içində olduğunu çox vaxt hiss etmir. Səhər oyanır, gündəlik işlərini görür, məsuliyyətlərini yerinə yetirir, insanlarla ünsiyyət qurur, yorulur, evinə qayıdır, yuxuya gedir və səhəri gün bütün bunlar yenidən başlayır. Günlər bir-birini əvəz edir, aylar illərə, illər isə xatirələrə çevrilir. Bir gün insan geriyə baxıb özündən soruşur: "Bütün bunların içində mən nə vaxt öz həyatımı yaşadım?" Məhz həmin sual insanın qarşısında həyatının ən ağır həqiqətlərindən birini açır: insanın ən qiymətli sərvəti olan zaman çox vaxt onun əlindən heç bir müqavimət göstərmədən alınır. Pul itiriləndə insan onun itdiyini görür, əmlak məhv olanda dağıntını gözləri ilə müşahidə edir, insanı itirəndə yoxluğunu hiss edir. Lakin zaman səssiz itkiyə bənzəyir. O, insandan heç nə istəmədən, heç bir səs çıxarmadan, heç bir xəbərdarlıq etmədən keçib gedir. Saatın əqrəbləri hərəkət etdikcə insan bəzən sadəcə bir saatın keçdiyini düşünür. Əslində isə onun ömründən bir saat geri dönüşsüz şəkildə silinir. İnsan bunu hər gün yaşayır, amma çox vaxt bunun fərqinə varmır. Çünki zamanın ən böyük xüsusiyyəti onun görünməz olmasıdır. O, əlimizdə deyil, amma bütün həyatımız onun içindədir. Müasir insanın ən böyük paradokslarından biri də budur ki, texnologiya inkişaf etdikcə zamanın artacağını düşündük, lakin əslində diqqətimiz daha çox parçalandı. İnsan bir neçə saniyə ərzində dünyanın digər ucunda baş verən hadisədən xəbər tutur, bir neçə dəqiqə ərzində istənilən məlumatı əldə edir, istənilən insanla əlaqə yarada bilir. Buna baxmayaraq, insanların çoxu əvvəlkindən daha çox "vaxtım yoxdur" deyir. Çünki problem artıq yalnız vaxtın azlığında deyil. Problem insanın diqqətini hara verdiyindədir. İnsan vaxtını itirməzdən əvvəl diqqətini itirir. Diqqətini itirəndə isə həyatının idarəsini yavaş-yavaş başqalarına verir. İnsan hər gün nəyə baxırsa, nəyi dinləyirsə, nə haqqında düşünürsə, hansı insanların təsiri altında qalırsa, zaman keçdikcə özünü də həmin istiqamətdə formalaşdırır. İnsan öz həyatını yalnız gördüyü işlərlə qurmur; eyni zamanda diqqətini verdiyi şeylərlə də qurur. Əgər insan gününün böyük hissəsini mənasız mübahisələrə, başqalarının həyatını izləməyə, boş informasiya axınına, qısqanclığa, müqayisəyə və narahatlığa sərf edirsə, bütün bunlar onun daxili dünyasında iz buraxır. Beləliklə, insanın vaxtını oğurlayan yalnız saat deyil; bəzən onun öz seçimləri, vərdişləri və idarə edə bilmədiyi diqqəti olur. İnsan həyatını ən çox "sonra" sözü ilə itirir. Sonra oxuyaram, sonra ailəmə vaxt ayıraram, sonra özümlə məşğul olaram, sonra arzularımı həyata keçirərəm, sonra daha çox düşünərəm, sonra yaşayaram. Lakin həyatın ən böyük aldadıcı tərəfi budur ki, insan "sonra"ya arxalanaraq bu günü əldən verir. Gələcək üçün plan qurmaq ağıllılıqdır, amma bütün həyatı gələcəyə təxirə salmaq təhlükəlidir. Çünki insan gələcəyi planlaşdıra bilər, lakin gələcəyin ona mütləq veriləcəyinə zəmanət verə bilməz. Sokrat insanın əvvəlcə özünü tanımasının vacibliyini vurğulayırdı. Bu fikir bu gün də öz əhəmiyyətini itirməyib. İnsan dünyanı dəyişdirmək, böyük məqsədlərə çatmaq, çoxlu sərvət toplamaq və cəmiyyətdə müəyyən mövqe qazanmaq istəyir, lakin bütün bunlardan əvvəl öz həyatının istiqamətini anlamalıdır. Özünü tanımayan insan çox vaxt başqalarının müəyyən etdiyi məqsədlərin arxasınca gedir. Nə istədiyini özü müəyyən etmir, ona nəyi istəməli olduğunu cəmiyyət, mühit, ailə, sosial gözləntilər və bəzən də kütləvi informasiya vasitələri öyrədir. Stoik filosofların düşüncəsində də insanın nəyi idarə edə bildiyi, nəyi isə idarə edə bilmədiyi arasında sərhəd qoymaq mühüm idi. İnsan bütün dünyanı öz iradəsinə tabe edə bilməz. Başqalarının düşüncələrini, seçimlərini və davranışlarını tamamilə idarə etmək mümkün deyil. Lakin insan öz vaxtına, öz münasibətinə, öz davranışına və müəyyən mənada diqqətinə nəzarət etməyi öyrənə bilər. Bəlkə də həqiqi azadlıq elə burada başlayır: insan dünyaya hakim olmaqdan əvvəl özünə hakim olmağı öyrənir. İnsan daim başqalarının tələbləri ilə yaşayanda, hər zaman nəyisə çatdırmağa çalışanda, hər kəsə cavab vermək məcburiyyətində qalanda və öz daxilində baş verənləri dinləməyə vaxt tapmayanda daxili yorğunluq yaranır. Bəzən insan fiziki olaraq istirahət edir, amma zehni istirahət etmir. Bədəni dayanır, düşüncələri isə dayanmaq bilmir. Ona görə də insanın özünə ayırdığı zaman sadəcə boş qalmaq deyil. Bu insanın öz daxilində baş verənləri anlamaq, özünü dinləmək və həyatının istiqamətini yenidən nəzərdən keçirmək üçün zəruri olan mənəvi fasilədir. İnsan bəzən özünə vaxt ayırmağı eqoizm hesab edir. Halbuki insanın özünü inkişaf etdirməsi, düşünməsi, oxuması, mənəviyyatını gücləndirməsi, ailəsi ilə münasibətlərinə vaxt ayırması və öz daxili dünyasını qoruması eqoizm deyil. Əksinə, özünü tamamilə tükədən insan bir müddət sonra başqalarına da sağlam şəkildə fayda verə bilmir. İnsan öz ruhunu boşaldaraq başqalarını daim doldura bilməz. Buna görə özünə ayrılan zaman insanın həm özü, həm də ətrafındakılar üçün məsuliyyətidir. İslamda insanın ömrü ona verilmiş əmanət kimi qəbul edilir. Qurani-Kərimdə "Əsr" surəsinin zaman anlayışı üzərində qurulması təsadüfi deyil. İnsan ziyan içində olan varlıq kimi təqdim edilir və bu zərərdən çıxış yolu iman, yaxşı əməl, haqqı tövsiyə etmək və səbir kimi dəyərlərlə əlaqələndirilir. Burada çox mühüm bir məqam var: insanın itkisi yalnız maddi sərvətinin azalması deyil. Əsl itki insanın ona verilmiş ömrü mənasız şəkildə tükətməsidir. İnsan çox şey qazana bilər, amma ömrünü itirirsə, qazandıqlarının heç biri keçmiş zamanı geri gətirə bilməz. İslam dinində dünyanın müvəqqətiliyi barədə xəbərdarlıqların əsas məqsədi insanı həyatdan uzaqlaşdırmaq deyil, həyatın əsl dəyərini anlamasına kömək etməkdir. İnsan dünyada yaşayır, işləyir, qazanır, ailə qurur, elm öyrənir, cəmiyyətə fayda verir. Lakin bütün bunların içində dünyanın son məqsəd olmadığını anlamalıdır. Əks halda insan vasitələri məqsədə çevirir. Pul həyat üçün vasitə olduğu halda həyatın məqsədinə çevriləndə insan pula xidmət etməyə başlayır. Vəzifə insanın xidmət vasitəsi olduğu halda şəxsiyyətinin əsasına çevriləndə insan öz mövqeyinin əsirinə çevrilir. Şöhrət insanın fəaliyyətinin nəticəsi olduğu halda əsas məqsədə çevriləndə insan insanların alqışından asılı vəziyyətə düşür. İbn Sina, Biruni, Nəsirəddin Tusi və başqa elm adamlarının həyatı göstərir ki, insanın ömrü yalnız yaşamaq üçün deyil, yaratmaq və fayda vermək üçün də istifadə edilə bilər. Onların əsərləri əsrlər keçməsinə baxmayaraq yaşayır. Çünki onlar vaxtı sadəcə keçirməyib onu biliyə, düşüncəyə və əsərə çeviriblər. İnsan ömrünün uzunluğunu həmişə özü müəyyən edə bilmir, amma ömrünün məzmununa müəyyən qədər təsir göstərə bilər. Lakin zamanın səmərəli istifadəsi hər dəqiqəni işlə doldurmaq da deyil. İnsan maşın deyil. Daim işləmək, daim məhsuldar olmaq və hər anı faydalı fəaliyyətlə doldurmaq düşüncəsi də insanı başqa bir əsarətə apara bilər. Bəzən insanın heç bir iş görmədən sakit oturması, düşünməsi, təbiəti seyr etməsi, ailəsi ilə söhbət etməsi, kitab oxuması və ya sadəcə ruhunu dinləndirməsi də həyatın mühüm hissəsidir. Çünki insanın mənəvi ehtiyacları da fiziki ehtiyacları qədər gerçəkdir.
İnsan öz həyatını başqalarının həyatına baxmaqla da itirə bilər. Başqasının uğuru ilə özünü müqayisə etmək, kimin daha çox qazandığını, kimin daha tanınmış olduğunu, kimin daha yaxşı yaşadığını düşünmək insanı öz yolundan uzaqlaşdırır. Müqayisə insanın diqqətini öz həyatından oğurlayır. İnsan özünə verilmiş yolu getmək əvəzinə başqasının yolunu ölçməyə başlayır. Halbuki hər insanın həyatı fərqli məsuliyyətdir. Başqasının zamanı ilə öz zamanını, başqasının imkanları ilə öz imkanlarını, başqasının həyat yolu ilə öz yolunu eyni tərəzidə ölçmək insanı yalnız daxili narazılığa aparır. Daha təhlükəli olan isə insanın başqalarının razılığından asılı vəziyyətə düşməsidir. İnsan nəyi istədiyini deyil, nəyin bəyəniləcəyini düşünməyə başlayanda öz həyatının müəllifi olmaqdan uzaqlaşır. O, öz arzularını deyil, başqalarının gözləntilərini yaşamağa başlayır. Belə insan zahirən azad görünür, amma daxilən daim tamaşaçıların qarşısında yaşayır. Onun qərarlarının arxasında "Mən bunu istəyirəmmi?" sualından çox "İnsanlar nə deyəcək?" sualı dayanır. Əslində insanın ən böyük azadlıqlarından biri "xeyr" deyə bilməkdir. Hər çağırışa getməmək, hər mübahisəyə qoşulmamaq, hər təklifə razılaşmamaq, hər informasiyanı qəbul etməmək və hər insanın həyatında özünə yer ayırmasına imkan verməmək insanın öz zamanını qorumasının formalarıdır. Çünki insanın ömrü məhduddur və məhdud olan bir sərvəti sonsuz sayda istiqamətə bölmək mümkün deyil. Hər şeyə vaxt ayırmaq istəyən insan sonda ən vacib şeylərə vaxt tapa bilmir. İnsanın vaxtı ilə bağlı ən ağır həqiqətlərdən biri də sabahın zəmanətli olmamasıdır. Bu düşüncə insanı qorxutmaq üçün deyil, oyatmaq üçündür. İnsan ölüm haqqında düşünməkdən qaçdıqca bəzən həyatın qiymətini də unudur. Halbuki fanilik insanın yaşadığı hər anı daha qiymətli edir. Əgər həyat sonsuz olsaydı, bu günün heç bir xüsusi əhəmiyyəti qalmazdı. Məhz zamanın məhdudluğu onu qiymətli edir. Bir gün insanın sahib olduğu çox şey geridə qalacaq. Pul, vəzifə, şöhrət, ev, avtomobil, əşyalar və insanların alqışı insanın həyatının müəyyən mərhələsində əhəmiyyət daşıya bilər, amma heç biri onun öz varlığının yerini tuta bilməz. İnsan həyatının sonunda daha çox hansı avtomobilə sahib olduğunu deyil, hansı insan olduğunu düşünəcək. Kimə yaxşılıq etdiyini, kimi incitdiyini, kimə vaxt ayırdığını, kimdən üzr istəmədiyini, hansı arzuları təxirə saldığını və özünü nə qədər tanıdığını xatırlayacaq. Ona görə insanın özünə ayırdığı zaman həyatın özündən oğurlanmış zaman deyil; əksinə, həyatın özünə qaytarılmış zamandır. İnsan özünü inkişaf etdirəndə, düşünəndə, oxuyanda, dua edəndə, sevdikləri ilə mənalı vaxt keçirəndə, yeni bir şey öyrənəndə və daxili dünyasını zənginləşdirəndə ömrünü boş keçirmir. O, keçən vaxtı mənaya çevirir. Bəlkə də insanın özünə verə biləcəyi ən ciddi sual budur: "Günün sonunda geriyə baxanda gördüyüm həyat həqiqətən mənim seçdiyim həyatdırmı?" Əgər insan bu suala rahatlıqla "bəli" deyə bilirsə, deməli, zamanla münasibətində müəyyən bir şüur formalaşdırıb. Əgər cavab onu narahat edirsə, bu narahatlıq pis deyil. Bəzən insanı dəyişdirən məhz belə narahat suallardır. Çünki həyatın ən böyük faciəsi ölmək deyil; insanın yaşadığı halda öz həyatından xəbərsiz olmasıdır. İnsan illərlə nəfəs ala, işləyə, qazana, danışa və hərəkət edə bilər, amma bütün bunların içində öz varlığının mənasını düşünməyə bilər. O zaman həyat bioloji olaraq davam etsə də, mənəvi olaraq insan özündən uzaqlaşmağa başlayır. Vaxt insanın cibində saxladığı sərvət deyil. O, insanın öz varlığından gedən hissədir. Ona görə vaxtı necə keçirdiyinə diqqət etmək əslində ömrünü necə yaşadığını düşünməkdir. İnsan öz vaxtına sahib çıxanda həyatına sahib çıxır. Öz həyatına sahib çıxanda isə artıq sadəcə günləri saymır; günlərə məna verir. Bəlkə də azadlığın ən dərin mənası budur ki, insanın öz ömrünü başqasının iradəsinə, kütlənin gözləntilərinə, mənasız vərdişlərə və sonsuz təxirəsalmalara təslim etməməsi. İnsan başqalarına xidmət edə bilər, ailəsi üçün fədakarlıq edə bilər, cəmiyyət üçün işləyə bilər, elmə və insanlığa fayda verə bilər. Lakin bütün bunların içində öz ruhunu, düşüncəsini və mənəvi varlığını itirməməlidir. Çünki insanın itirdiyi pul yenidən qazanıla bilər, itirdiyi əşya yenidən alına bilər, itirdiyi mövqe yenidən əldə edilə bilər. Amma itirilmiş zaman geri qaytarılmır. Keçmişin qapısı insanın üzünə bir dəfə bağlanır və həmin qapını heç bir açar yenidən açmır. Buna görə insanın özünə ayırdığı hər mənalı an əslində həyatına vurduğu imzadır. Oxuduğu kitab, qazandığı bilik, etdiyi yaxşılıq, ailəsi ilə keçirdiyi səmimi vaxt, etdiyi dua, düşündüyü fikir, yaratdığı əsər, verdiyi sevgi və yetişdirdiyi insan onun ömrünün sadəcə keçmiş hissələri deyil, mənaya çevrilmiş zamanlarıdır.
İnsan bir gün geriyə baxanda həyatının nə qədər sürətlə keçdiyini anlayacaq. O zaman ən ağır sual "Niyə daha çox qazanmadım?" olmaya bilər. Bəlkə də ən ağır sual bu olacaq: "Mənə verilmiş ömrün içində özümə nə qədər yer ayırdım?" Bu sualın cavabını həyatın sonunda deyil, həyatın ortasında tapmaq lazımdır. Çünki insanın ən böyük şansı hələ vaxtının olduğunu dərk etdiyi andır. Hələ oxumaq, düşünmək, sevmək, bağışlamaq, yaratmaq, dəyişmək, yaxşılıq etmək və öz həyatının istiqamətini yenidən müəyyənləşdirmək mümkündürsə, deməli, insan üçün ən qiymətli sərvət hələ tamamilə itirilməyib. Vaxt keçir. Hər saniyə insanın həyatından bir parçanı özü ilə aparır. Lakin insanın qarşısında seçim qalır: o, bu keçən zamanı sadəcə itirəcək, yoxsa onu mənaya çevirəcək? Çünki ömür yalnız yaşanan günlərin sayı deyil. Ömür həmin günlərin içində qoyduğumuz izdir. Və insanın əsl azadlığı da məhz burada başlayır — öz həyatının vaxtını şüurlu şəkildə yaşamağı öyrəndiyi anda.
Həsən Nağıyev, filosof
