İrəli getmək üçün vacib olan nədir?

Bunun səbəbi nədir?

Çünki insan yalnız hadisələrin nəticəsi deyil, həm də onların şərhçisidir. Eyni hadisə bir insanı məhv edə, digərini isə gücləndirə bilər. Bu hadisənin özündən yox, ona verilən mənadan asılıdır. Fəlsəfə bu məsələni əsrlərdir müzakirə edir. Soren Kierkegaard deyirdi ki, həyat yalnız geriyə baxara başa düşülür, amma irəliyə doğru yaşanır. Bu fikir sadə görünsə də, dərin bir həqiqəti açır: anlayış və hərəkət fərqli istiqamətlərdə işləyir. Jean-Paul Sartre isə daha da sərt idi. Onun fikrincə, insan əvvəlcədən müəyyən olunmuş mahiyyətə malik deyil. İnsan öz seçimləri ilə özünü yaradır. Bu o deməkdir ki, keçmiş sizi izah edə bilər, amma sizi məcbur edə bilməz. Bu yanaşma rahat deyil. Çünki əgər insan öz taleyinin müəllifidirsə, deməli bəhanələr də mənasızlaşır. Artıq “şərait belə idi” demək kifayət etmir. Sual dəyişir: “Siz o şəraitdə nə etdiniz?” Psixologiya da eyni istiqamətdə hərəkət edir. Travmaların, uğursuzluqların insan üzərində təsiri danılmazdır. Amma bu təsirin son nəticə olması mütləq deyil. Məsələn, müasir psixologiyada “post-traumatic growth” – yəni travmadan sonra inkişaf anlayışı var. Bu yanaşmaya görə, bəzi insanlar ağır sarsıntılardan sonra əvvəlkindən daha güclü, daha şüurlu və daha məqsədli olurlar. Bu paradoksaldır. İnsan ağrıdan qaçmaq istəyir, amma bəzən məhz ağrı onu formalaşdırır. Viktor Frankl bu həqiqəti öz həyatı ilə sübut etmişdi. O, nasist düşərgələrində hər şeyini itirmişdi. Amma bir şeyi qorumuşdu: mənanı seçmək azadlığını. Onun məşhur fikri belə idi: insanın əlindən hər şey alınsa belə, münasibətini seçmək azadlığı qalır. Bu, insan azadlığının ən son sərhədidir. İslamda insanın keçmişi onun son hökmü deyil. Tövbə anlayışı sadəcə bağışlanma deyil, yenidən doğuluş deməkdir. Bu ideya çox güclüdür. Çünki o, insanı keçmişin zəncirindən azad edir. İnsana deyilir ki, sən dəyişə bilərsən. Sən əvvəlki səhvlərinin məhbusu deyilsən. Çünki insanın ən böyük qorxularından biri dəyişə bilməməkdir. Tarixi proseslər də bunu təsdiqləyir. Renaissance dövrünü düşünün. Orta əsrlərin qaranlıq, dogmatik mühitindən sonra Avropa birdən-birə elm, incəsənət və düşüncə partlayışı yaşadı. Bu dəyişiklik keçmişin davamı deyildi, ona qarşı bir üsyan idi. Eyni şeyi Fall of the Berlin Wall hadisəsində də görürük. On illərlə bölünmüş bir dünya bir gecədə dəyişdi. İnsanlar birdən-birə azad olmadılar; onlar azadlığı seçdilər. Bütün bunlar bizi bir nəticəyə gətirir ki, insanın həyatı determinizm ilə azadlıq arasında bir mübarizədir. Keçmiş sizi formalaşdırır, amma məcbur etmir. Şərait sizi sıxışdırır, amma tam müəyyən etmir. Əsas sual budur ki, siz öz hekayənizin hansı hissəsində dayanmaq istəyirsiniz?. Keçmişdəmi – izah edən, amma dəyişməyən hissədə?, Yoxsa gələcəkdəmi – hələ yazılmamış, amma sizin qərarlarınızla formalaşacaq hissədə?

Bir həqiqət var ki, çoxları ondan qaçır: böyük məqsədlər insanı dəyişməyə məcbur edir. Kiçik məqsədlər isə insanı olduğu kimi saxlayır. Əgər məqsədiniz kifayət qədər böyükdürsə, keçmişinizin çəkisi azalır. Çünki diqqətiniz artıq geriyə yox, irəliyə yönəlir. İnsan hara baxırsa, ora doğru hərəkət edir. Bu səbəbdən, həyatın dönüş nöqtəsi çox vaxt xarici hadisələr deyil, daxili qərarlardır. Bir an gəlir və insan qərar verir: Artıq keçmişimlə özümü izah etməyəcəyəm. Artıq qorxularımı bəhanə etməyəcəyəm. Artıq olduğum insanla yox, ola biləcəyim insanla hərəkət edəcəyəm. Bu an sakit görünə bilər. Amma əslində həyatın ən güclü partlayışıdır.

İrəli getmək üçün mükəmməl keçmişə ehtiyac yoxdur. Amma mükəmməl iradəyə ehtiyac var. Və bu iradə bir anda yaranmır. O, hər gün verilən kiçik qərarlarla qurulur. Hər dəfə geri çəkilmək əvəzinə irəli addım atmaqla. Hər dəfə bəhanə əvəzinə məsuliyyət seçməklə. İnsan bu şəkildə dəyişir. Yavaş-yavaş. Ağrılı şəkildə. Amma geri dönməz olaraq. Və o zaman keçmiş artıq yük olmur. Sadəcə başlanğıc nöqtəsinə çevrilir.