İran qalib gəlir? - Tehran üstünlüyünü itirir
ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı müharibənin nəticələri ilə bağlı yeni müzakirələr başlayıb. Son aylarda formalaşan qənaətlərdən biri İranın müharibədən qalib tərəf kimi çıxdığı barədədir. Lakin yeni təhlillərə görə, bu nəticəyə gəlmək hələ tezdir.
Bu yanaşmanın tərəfdarları bildirirlər ki, ABŞ və İsrail həftələrlə İrana zərbələr endirsə və ölkəyə ciddi ziyan vursa da, Tehran əsas tələbləri qəbul etməyib. İran hökuməti hakimiyyətdə qalıb, ölkənin raket imkanları tamamilə aradan qaldırılmayıb və Tehran Hörmüz boğazında gəmiçiliyi pozmaq imkanını qoruyub.
Məhz Hörmüz boğazı müharibənin ən mühüm strateji məsələlərindən birinə çevrilib. Dünyanın əsas enerji marşrutlarından biri olan bu su yolunda gərginlik neft və qaz qiymətlərinə ciddi təsir göstərib. ABŞ prezidenti Donald Tramp da boğazın uzun müddət bağlı qalmasının qlobal iqtisadiyyat üçün ağır nəticələr yarada biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib.
Lakin CNN analitiki, ABŞ-ın müxtəlif administrasiyalarında milli təhlükəsizlik üzrə yüksək vəzifələrdə çalışmış Brett Makqurk hesab edir ki, “İran qalib gəldi” yanaşması vaxtından əvvəl verilmiş nəticə ola bilər.
Onun təhlilinə görə, müharibənin hazırkı mərhələsində əsas məsələ artıq yalnız raketlər və nüvə proqramı deyil, Hörmüz boğazına nəzarət və tərəflərin uzunmüddətli dözümlülüyüdür. Son həftələrdə ABŞ-ın boğazda mövqelərini gücləndirməsi İranın əsas strateji üstünlüklərindən birini zəiflədib.
ABŞ-ın məqsədləri arasında İranın nüvə imkanlarının, raket sistemlərinin və hərbi infrastrukturunun zəiflədilməsi də yer alıb. Reuters-in son təhlilinə görə, ABŞ və İsrailin zərbələri İranın nüvə proqramını əhəmiyyətli dərəcədə geri salıb. Bununla belə, İranın nüvə potensialının tamamilə aradan qaldırıldığı barədə qəti nəticə yoxdur və beynəlxalq müfəttişlərin ölkədə tam çıxışı hələ də məhduddur.
Digər tərəfdən, İran da ağır itkilərlə üzləşib. Ölkənin iqtisadiyyatı zəifləyib, neft ixracına təzyiq artıb və müharibənin yaratdığı zərərin yüz milyardlarla dollar olduğu bildirilir. Tehran isə buna baxmayaraq müqaviməti davam etdirir və ABŞ-ın iqtisadi təzyiqlərinə boyun əymək niyyətində olmadığını nümayiş etdirir.
Münaqişənin taleyini isə son günlər baş verən hadisələr daha da mürəkkəbləşdirib. Avqustun 30-da ABŞ qüvvələri Hörmüz boğazındakı Larak adasında İranın raket qurğularına zərbələr endirib. İran buna cavab olaraq İordaniyadakı ABŞ obyektlərinə raketlər atıb. Tərəflər arasında qarşıdurmanın yenidən kəskinləşməsi müharibənin hələ başa çatmadığını göstərir.
Beləliklə, hazırkı mənzərəni nə İranın, nə də ABŞ-ın tam qələbəsi kimi qiymətləndirmək mümkündür. İran hakimiyyətdə qalaraq ABŞ-ın bütün tələblərini qəbul etməyib, lakin müharibənin uzanması və Hörmüz boğazındakı strateji üstünlüyünün zəifləməsi Tehran üçün ciddi problem yaradır.
Analitiklərin fikrincə, müharibənin son nəticəsini müəyyən edəcək əsas amillər bundan sonra Hörmüz boğazına nəzarət, İranın iqtisadi dayanıqlığı, ABŞ-ın hərbi resursları və tərəflərin danışıqlara nə qədər hazır olması olacaq. Münaqişənin son günlər yenidən qızışması isə “İran qalib gəldi” və ya “ABŞ qalib gəldi” kimi yekun hökm verməyi hələlik mümkünsüz edir.
