Hər səsə cavab vermək lazımdırmı?

İnsan təfəkkürünün ən maraqlı paradokslarından biri budur ki, o, həm azad olmaq istəyir, həm də başqalarının fikirlərinin əsiri olmağa meyllidir. İnsan özünü müstəqil şəxsiyyət hesab edir, lakin bəzən tanımadığı bir insanın söylədiyi bir cümlə günlərlə onun düşüncələrini məşğul edə bilir. Bir söz, bir irad, bir tənqid və ya bir ittiham insanın daxilində elə reaksiyalar doğura bilir ki, sanki onun bütün mənəvi tarazlığı həmin sözün hökmü altına düşür. Bu hadisə təsadüfi deyil. Müasir psixologiya göstərir ki, insan beyni xarici qiymətləndirmələrə qarşı həddindən artıq həssasdır. Çünki insan yalnız bioloji varlıq deyil, eyni zamanda sosial və mənəvi varlıqdır. O, təkcə yaşamaq istəmir, həm də qəbul olunmaq, başa düşülmək və dəyərli hesab edilmək istəyir. Məhz buna görə də başqalarının fikirləri çox vaxt reallıqdan daha böyük təsir gücünə malik olur. Lakin burada mühüm bir sual ortaya çıxır: əgər insanın daxili rahatlığı başqalarının söylədiyi sözlərdən asılıdırsa, onda onun azadlığından danışmaq nə dərəcədə mümkündür? Bu sual sadəcə fərdi münasibətlərə aid deyil. O, insan xarakterinin, mənəvi yetkinliyinin və həyat fəlsəfəsinin mərkəzində dayanan fundamental bir məsələdir. Çünki insanın böyüklüyü çox vaxt onun danışdıqlarında deyil, hansı sözlərin onun ruhuna təsir göstərə bilmədiyində ölçülür. Elmi araşdırmalar göstərir ki, insan beyni mənfi informasiyaya müsbət informasiyadan daha çox diqqət ayırır. Psixoloqlar bunu “neqativlik üstünlüyü” adlandırırlar. Maraqlıdır ki, aparılmış müşahidələr göstərir ki, insan onlarla tərif eşitsə belə, bir tənqidi daha uzun müddət xatırlayır. Bu xüsusiyyət qədim dövrlərdən insan beynində formalaşmış müdafiə mexanizmidir. Təhlükəni görmək və ona reaksiya vermək həyatda qalmaq üçün vacib idi. Zaman dəyişsə də, həmin mexanizm qalmaqdadır. Nəticədə bu gün də bəzən sadə bir fikir ayrılığı insan tərəfindən təhlükə kimi qəbul edilir. İnsan özünü müdafiə etməyə, haqq qazandırmağa və ya qarşı tərəfi susdurmağa çalışır. Halbuki əksər hallarda təhlükə sözün özündə deyil, insanın ona verdiyi mənadadır. Maraqlıdır ki, eyni cümlə iki fərqli insanda tamamilə fərqli reaksiyalar yarada bilir. Bunun səbəbi sözlərin deyil, insanların daxili dünyalarının fərqli olmasıdır. Deməli, insanın rahatlığını pozan hadisənin özü deyil, hadisəyə verdiyi mənadır.

İnsanlar çox zaman gücü yanlış başa düşürlər. Bəziləri gücü sərt danışmaqda, cavab qaytarmaqda, qarşı tərəfi susdurmaqda və ya qalib gəlməkdə görürlər. Halbuki psixologiya və fəlsəfə başqa həqiqətdən danışır. Ən böyük güc insanın öz üzərində hakimiyyət qurmasıdır. Öz hisslərini idarə edə bilməyən insan başqalarını idarə etsə belə, əslində zəifdir. Çünki onun davranışlarını xarici təsirlər müəyyənləşdirir. Daxili möhkəmlik isə insanın öz mərkəzini qorumaq qabiliyyətidir.

Belə insan tənqid eşidəndə dərhal dağılmır.

Belə insan tərif eşidəndə özünü itirmir.

Belə insan nə nifrətdən kor olur, nə də alqışlardan sərxoşlaşır. Onun dəyər ölçüsü başqalarının fikirləri deyil, vicdanı və prinsipləridir. Müasir neyrobiologiya göstərir ki, qəzəb anında insan beyninin emosional mərkəzləri aktivləşir, rasional qərarvermə ilə bağlı hissələrin fəaliyyəti isə zəifləyir. Bu səbəbdən emosional vəziyyətdə verilən qərarların əksəriyyəti sonradan peşmanlıq yaradır. Araşdırmalar göstərir ki, münaqişələrin böyük hissəsi fikir ayrılığından deyil, emosional reaksiyaların idarə olunmamasından yaranır. Maraqlıdır ki, sakit qalmaq passivlik deyil. Əksinə, sakit qalmaq beynin daha yüksək səviyyəli funksiyalarının fəaliyyət göstərməsi deməkdir. İnsan cavab vermədikdə hər zaman susmur. Bəzən o, sadəcə olaraq emosiyanın deyil, düşüncənin rəhbərliyi altında hərəkət edir. Bu isə mənəvi yetkinliyin mühüm göstəricilərindən biridir.

İnsan həyat boyu müxtəlif biliklər əldə edir.

Oxuyur, öyrənir, təcrübə qazanır. Lakin mənəvi inkişafın ən çətin mərhələsi insanın öz eqosu ilə münasibətidir. Çünki insanın daxilində görünməyən bir ehtiyac mövcuddur: haqlı görünmək ehtiyacı. Bir çox mübahisələrin kökündə həqiqəti tapmaq arzusu deyil, haqlı çıxmaq arzusu dayanır. Məhz buna görə də bəzi insanlar üçün susmaq məğlubiyyət kimi görünür. Halbuki həqiqi müdriklik hər mübahisəyə daxil olmamağı bacarmaqdır. Çünki hər mübahisə həqiqət uğrunda aparılmır. Bəzən insanlar sadəcə öz emosiyalarını boşaltmaq üçün danışırlar. Belə hallarda verilən cavab problemi həll etmir, sadəcə emosional qarşıdurmanı böyüdür. Tarixin müxtəlif dövrlərində böyük dəyişikliklər yaradan ideyalar əvvəlcə müqavimətlə qarşılanıb. Yeni fikir ortaya çıxanda insanlar onu qəbul etməkdə çətinlik çəkiblər. Çünki insan şüuru tanış olanı təhlükəsiz, naməlum olanı isə riskli hesab etməyə meyllidir. Maraqlıdır ki, zaman keçdikcə bir vaxtlar böyük mübahisələrə səbəb olan məsələlərin əksəriyyəti əhəmiyyətini itirib. Lakin həmin dövrlərdə nümayiş etdirilən xarakter nümunələri yadda qalıb. Tarixi yaddaş bizə göstərir ki, insanların dedikləri sözlərdən daha çox onların nümayiş etdirdikləri ləyaqət yaşayır.

Müvəqqəti emosiyalar unudulur.

Xarakter isə qalır.

Sosial psixologiya göstərir ki, insanlar çox zaman fərdi düşüncədən çox, kollektiv reaksiyaların təsiri altında hərəkət edirlər. Bir insan tək olanda söyləməyəcəyi fikri bəzən kütlə içində asanlıqla səsləndirə bilir. Bu səbəbdən cəmiyyətlərdə emosional dalğalar yaranır.

Qəzəb sürətlə yayılır.

Nifrət yoluxucu olur.

Şayiələr həqiqətdən daha sürətli hərəkət edir.

Belə şəraitdə sakit qala bilən insanlar xüsusi əhəmiyyət daşıyırlar. Çünki onlar emosiyaların axınına qoşulmurlar. Onlar düşünməyi bacarırlar. Cəmiyyətləri qoruyan çox vaxt ən çox danışanlar deyil, ən çox düşünənlər olub.

Təbiətdə diqqət çəkən bir qanun var.

Dayaz sular ən kiçik təsirdən dalğalanır.

Dərin sular isə böyük təsirlərə baxmayaraq öz sakitliyini qoruyur. İnsan xarakteri də buna bənzəyir. Daxili dünyası zəngin olan insanlar hər deyilən sözlə sarsılmırlar. Çünki onların dəyəri xarici reaksiyalardan deyil, daxili prinsiplərdən qidalanır. Onlar bilirlər ki, həyatın ən vacib enerjisi hər kəsə cavab vermək üçün deyil, doğru istiqamətdə irəliləmək üçündür. İnsan ömrünün müəyyən mərhələsində mühüm bir həqiqəti dərk etməyə başlayır: həyatdakı bütün səslərə cavab vermək mümkün deyil. Bundan da vacibi, buna ehtiyac yoxdur. Çünki insanın dəyəri onun neçə nəfəri susdurması ilə deyil, öz daxilində nə qədər sakitlik yarada bilməsi ilə ölçülür. Ən böyük qələbələr başqaları üzərində deyil, insanın öz nəfsi, qəzəbi, qorxuları və eqosu üzərində qazandığı qələbələrdir.

Zaman keçdikcə deyilən sözlər unudulur.

Mübahisələr tarixə qarışır.

İttihamlar öz mənasını itirir.

Lakin ləyaqət qalır.

Təvazökarlıq qalır.

Müdriklik qalır.

İnsanın həqiqi böyüklüyü də məhz burada üzə çıxır. Çünki həyatda elə zirvələr var ki, oraya yalnız güclü insanlar yox, eyni zamanda sakit qala bilməyi bacaran insanlar yüksələ bilir. İnsanın daxilində qurduğu mənəvi yüksəklik nə qədər böyükdürsə, xaricdən gələn səslər onun taleyinə bir o qədər az təsir edir. Bəlkə də həyatın ən böyük hikmətlərindən biri budur: insan hər deyilən sözü eşidə bilər, amma hər eşitdiyi sözün sahibi olmaq məcburiyyətində deyil. Əsl azadlıq da məhz bu seçimdən başlayır.