Əl-Əqsa məscid kompleksini gözləyən təhlükə- Tramp planı

İslamda üçüncü ən müqəddəs yer olan Əl-Əqsa məscidi, onun yerləşdiyi yer, eləcə də yəhudi məkanı olan Məbəd Dağı tarixi statusunu itirə bilər.

Çünki israillilər və ərəblər arasında yarım əsrdən çoxdur qüvvədə olan müqavilə müsəlmanların ziyanına yenidən nəzərdən keçirilə bilər.

Əl-Əqsa nədir?

Əl-Əqsa məscidi Məbəd Dağında yerləşir. Dünyanın ikinci ən qədim məscidi (Kəbədən sonra) və İslamda Hərəm məscidi və Peyğəmbər məscidindən sonra üçüncü ən müqəddəs yer hesab olunur. Məscidin adı "ən uzaq məscid" kimi tərcümə olunur. Tikintisi VII əsrin ortalarında başlamış və VIII əsrin əvvəllərində başa çatmışdır. Tarixi boyunca məscid dəfələrlə zədələnmiş və yenidən qurulmuşdur. Məscid XII əsrdə Yerusəlim kralları üçün saray və Tampliyer Cəngavərlərinin qərargahı kimi fəaliyyət göstərmişdir. 20-ci əsrin əvvəllərindən bəri üzvləri İordaniya tərəfindən təyin edilən Qüds Vəqfi təşkilatı Məbəd Dağındakı bu qədim məscidi idarə edir.

Əl-Əqsanın müsəlmanlar üçün əhəmiyyəti nədir?

Əl-Əqsa sadəcə bir məscid deyil, Köhnə Şəhərin şərq tərəfində, Şirlər Qapısının cənubunda yerləşən bütöv bir İslam müqəddəs yerlərin kompleksidir. Kompleks 14 hektar ərazini əhatə edir və Əl-Əqsa məscidinin özündən əlavə, Qaya Günbəzini, Əl-Qibli məscidini, yeraltı həyətlər və ziyarətgahlar şəbəkəsini və məktəbləri əhatə edir. Əl-Əqsanın müsəlmanlar üçün əhəmiyyəti ondan irəli gəlir ki, Məhəmməd peyğəmbər Məkkədən, İsradan səyahət etmiş burada namaz qılmışdır.

Əl-Əqsanın yəhudilər üçün əhəmiyyəti nədir?

Əl-Əqsa kompleksi eramızdan əvvəl X-VI əsrlərdə Yerusəlimdəki Birinci Məbədin, ardınca isə eramızdan əvvəl 70-ci ildə Romalılar tərəfindən dağıdılmış İkinci Məbədin yerləşdiyi yaylada yerləşir. Yəhudilər üçün Əl-Əqsa kompleksi ən müqəddəs yerdir. Yəhudiliyin bir çox pravoslav davamçısı Yerusəlimdəki Üçüncü Məbədin burada tikilməli olduğuna inanır.

Bundan əlavə, İkinci Məbədin yeganə sağ qalan hissəsi və yəhudilikdə ən müqəddəs yer olan Qərb Divarı Əl-Əqsa kompleksinin içərisində yerləşir.

Əl-Əqsaya kim nəzarət edir?

XVI-XX əsrlərdə Yerusəlim, o cümlədən Əl-Əqsa kompleksi Osmanlıların nəzarəti altında idi. Osmanlı İmperiyasının süqutundan sonra 1923-cü ildə Britaniyanın nəzarəti altına keçdi. Daha sonra Əl-Əqsa Qüds Vəqfi vasitəsilə Ali Müsəlman Şurası tərəfindən idarə olunmağa başladı. 1924-cü ildə Şura İslam ziyarətgahının, eləcə də Müqəddəs Qəbiristanlıq Xristian Kilsəsinin və Merac Kilsəsinin nəzarətini əvvəllər Məkkə və Mədinənin qəyyumu olmuş Hicaz Kralı Kral Hüseyn ibn Əli əl-Haşimiyə təhvil verdi. O vaxtdan bəri Əl-Əqsa rəsmi olaraq İordaniya Kralının (Əli əl-Haşiminin oğlu İordaniya Haşimilər sülaləsinin əsasını qoymuşdur) nəzarəti altında olan Qüds İslam Vəqfi tərəfindən idarə olunur.

Məbəd Dağının status-kvosu necədir?

1948-ci ildə Əl-Əqsa kompleksinin yerləşdiyi Məbəd Dağının yerləşdiyi Şərqi Qüds Ərəb-İsrail müharibəsi zamanı İordaniya, 1967-ci ildə isə 6 günlük müharibə zamanı İsrail tərəfindən ilhaq edildi. O vaxtdan bəri İsrail ziyarətgaha təhlükəsizliyi və girişi nəzarətdə saxlayır, Vəqf isə daxili dini işləri həll edir. 1994-cü il İsrail-İordaniya sülh müqaviləsinin bir hissəsi olaraq, Təl-Əviv İordaniyanın Qüds müqəddəs yerləri üzərində nəzarətini tanıdı. Bu tənzimləmə Məbəd Dağı status-kvosu kimi tanınır. Status-kvoya görə, qeyri-müsəlmanlara müəyyən saatlarda Əl-Əqsanı ziyarət etməyə icazə verilir, lakin İslam müqəddəs məkanında dua etməyə icazə verilmir. Müsəlman Hakimiyyətinə əraziyə giriş, ibadət və qazıntı işlərini idarə etmək hüququ verilib.

Əl-Əqsa status-kvosu ilə bağlı problemlər 2000-ci ildən 2005-ci ilə qədər davam edən İkinci İntifadadan - Fələstin Ərəb üsyanından sonra başladı. İsrail hakimiyyətinin hərəkətləri nəticəsində Vəqfin kompleks üzərində nəzarəti məhdudlaşdırıldı və İsrailli köçkünlərə giriş icazəsi verildi. Zamanla yəhudilərə Əl-Əqsa kompleksi daxilində öz rituallarını keçirmək hüququ verildi və bu, uzunmüddətli müqavilələri pozdu. Eyni zamanda, İsrail ravvinləri yəhudilərin Əl-Əqsaya çox müqəddəs hesab edərək daxil olmasını qadağan etdilər. Dini sionistlər - ortodoks yəhudilər - əsasən İsrailin Milli Təhlükəsizlik Naziri də daxil olmaqla İslam kompleksi daxilində dua edirlər.

İndi Əl-Əqsa ilə nə baş verir?

Ölkə tarixində ən sağçı və dindar hesab edilən hazırkı İsrail hökumətinin 2022-ci ildə hakimiyyətə gəlməsi və 2023-cü ildə Qəzza müharibəsinin başlaması ilə Əl-Əqsa kompleksi ətrafında vəziyyət daha da pisləşdi. 2024-cü ilin yayında ifrat sağçı İsrail Milli Təhlükəsizlik Naziri İtamar Ben-Qvir, imkanı olsaydı, Əl-Əqsa məscidi əvəzinə Məbəd Dağı üzərində sinaqoq tikəcəyini bildirdi.

İslam müqəddəs məkanı üçün yeni planlar?

2026-cı ilin may ayının sonlarında ABŞ və İsrailin Əl-Əqsa kompleksi üçün yeni planları olduğu bildirildi.  Donald Trampın kürəkəni Cared Kuşner və ABŞ-ın İsraildəki səfiri Mayk Hakabi tərəfindən təsdiqlənmiş plana əsasən, İsrail hökuməti İslam Vəqfini müsəlman müqəddəs məkanını idarə etmək hüququndan məhrum etmək və Əl-Əqsanı yəhudilər üçün tam giriş imkanı olan çoxdinli mərkəz elan etmək niyyətindədir.

Amerika mənbələrinə görə, Donald Trampın Əl-Əqsanın gələcəyi ilə bağlı vizyonu daha radikaldır: o, kompleksi hər üç İbrahim dini üçün turistik məkana çevirmək istəyir. Eyni mənbələr əlavə edib ki, Bəhreyn, Misir, Mərakeş və BƏƏ Vaşinqtonun planlarından xəbərdardır. Ərəb mənbələri bildirir ki, Səudiyyə Ərəbistanı kimi İordaniya da mövcud status-kvonu tamamilə dəyişdirmək planlarına qəti şəkildə qarşıdır və hazırda mövcud olan ərəb, İslam və xristian kimliklərini qoruyub saxlamaqda israr edir.

"Middle East Eye"nin məlumatına görə, iyunun əvvəlində İsrail hakimiyyəti Əl-Əqsa məscidinin dörd tərəfində yerləşən dörd əraziyə girişi bağlayıb.

Müsəlman ölkələri buna necə reaksiya verir?

Əhalisi müsəlmanların çoxluq təşkil etdiyi ölkələr Əl-Əqsa məscidinə qarşı hər hansı qanunsuz hərəkətləri pisləyir. Xüsusilə, radikal İsrail fəallarının kompleksə basqın etməsindən sonra, əraziyə soxularaq İsrail bayrağını qaldırıb, dövlət himnini oxuyub və namazlarını qıldıqdan sonra Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, İordaniya, BƏƏ, İndoneziya, Pakistan, Misir və Türkiyə məscidə davam edən basqınları pisləyərək, onları təxribatçı və beynəlxalq hüququ, BMT qətnamələrini və Qüdsün müqəddəs yerləri ilə bağlı tarixi və hüquqi status-kvonu pozan adlandırdılar. Xüsusilə, İsrailin tərəfdaş ölkələrindən biri olan BƏƏ İsrailin hərəkətlərini tənqid edənlər arasında idi. Beynəlxalq qınağın Əl-Əqsa kompleksində baş verənləri dayandırmaq üçün kifayət edib-etməyəcəyi hələ də məlum deyil.

News365.az