Əfqanıstanın görünməyən üzü - Qadağalar, yoxsulluq və "beçəbazlıq" - VİDEO

Əfqanıstan son illərdə dünyanın ən mürəkkəb sosial, iqtisadi və humanitar böhranlarından birini yaşayan ölkələrdən biri olaraq qalır. 2021-ci ildə Talibanın hakimiyyətə qayıtmasından sonra ölkədə qadın və qızların təhsil, iş və ictimai həyata çıxışını məhdudlaşdıran çoxsaylı qaydalar tətbiq edilib. BMT bu məhdudiyyətlərin qadınların hüquqlarına ciddi təsir göstərdiyini bildirir.

Ölkədə iqtisadi vəziyyət də ağır olaraq qalır. BMT-nin İnkişaf Proqramının 2026-cı ildə açıqladığı hesabatına görə, 2025-ci ildə təxminən 28 milyon əfqan – yəni əhalinin 74 faizi – əsas yaşayış ehtiyaclarını qarşılamaqda çətinlik çəkib. Hesabatda ərzaq, su, səhiyyə, yaşayış və məşğulluqla bağlı problemlərin geniş yayıldığı qeyd olunur.

Əfqanıstanda narkotik istifadəsi də ciddi sosial problemlərdən biridir. 2026-cı ildə BMT-nin İnkişaf Proqramı və Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsinin yayımladığı araşdırmaya əsasən, ölkədə narkotik istifadəsinin strukturu dəyişir: ənənəvi maddələrlə yanaşı, sintetik narkotiklərin və bəzi dərman preparatlarından sui-istifadənin artdığı bildirilir. Bununla yanaşı, məlumatların bütün əhalini tam əhatə etmədiyi də vurğulanır.

Ölkənin ən çox müzakirə olunan sosial problemlərindən biri isə “Beçəbazlıq” – Bacha Bazi kimi tanınan praktikadır. Bu ifadə azyaşlı oğlanların bəzi hallarda varlı və nüfuzlu kişilər tərəfindən musiqi və rəqs üçün istifadə edilməsini ifadə edir. Bəzi hallarda uşaqların cinsi istismara məruz qalması barədə beynəlxalq hesabatlarda məlumatlar yer alıb. Praktika rəsmi şəkildə qadağan edilsə də, hüquq-mühafizə imkanlarının məhdud olduğu bəzi bölgələrdə onun gizli şəkildə davam etdiyi barədə məlumatlar mövcuddur.

Əfqanıstanın başqa bir diqqətçəkən xüsusiyyəti isə etnik və mədəni müxtəlifliyidir. Puştunlarla yanaşı taciklər, özbəklər, türkmənlər və digər etnik qruplar ölkənin demoqrafik strukturunda mühüm yer tutur. Bu müxtəliflik ölkənin tarixindəki siyasi və sosial proseslərə də təsir göstərib.

Ölkənin Bamyan bölgəsi isə tarix və mədəni irsi ilə seçilir. Burada əsrlər boyu nəhəng Budda heykəlləri yerləşirdi. Təxminən 1 500 il yaşı olduğu bildirilən heykəllər 2001-ci ildə Taliban tərəfindən dağıdılıb və hadisə beynəlxalq ictimaiyyətin ciddi reaksiyasına səbəb olub.

Əfqanıstanın Türkiyə ilə tarixi əlaqələri də xüsusi diqqət çəkir. XX əsrin əvvəllərində Əmənullah xan ölkəni modernləşdirmək üçün islahatlar həyata keçirməyə çalışıb. Türkiyə Cümhuriyyəti ilə münasibətlər həmin dövrdə daha da inkişaf edib, Türkiyə Əfqanıstana hərbi və mülki mütəxəssislər göndərib. Təhsil və səhiyyə sahəsində də əməkdaşlıq həyata keçirilib.

Lakin sonrakı onilliklərdə ölkə ardıcıl müharibələr, siyasi böhranlar və xarici müdaxilələrlə üzləşib. 1979-cu ildə Sovet İttifaqının müdaxiləsi ilə başlayan uzunmüddətli münaqişə, sonrakı vətəndaş müharibələri və ABŞ-ın 2001-ci ildən başlayan hərbi əməliyyatları ölkənin sosial və iqtisadi strukturuna ciddi təsir göstərib.

Bu gün Əfqanıstanda iqtisadi artım müəyyən qədər müşahidə olunsa da, Dünya Bankının məlumatına görə, artım əhalinin həyat səviyyəsində nəzərəçarpacaq yaxşılaşma yaratmayıb. 2025-ci ildə ölkədə adambaşına düşən ÜDM-in 5,6 faiz azalması da bu problemlərin davam etdiyini göstərir.

Əfqanıstan həmçinin təhlükəsizlik, yoxsulluq, insan hüquqları və sosial məhdudiyyətlər baxımından ciddi problemlərlə üz-üzədir. Ölkənin gələcəyi isə iqtisadi vəziyyətlə yanaşı, qadın və qızların təhsilə və əmək bazarına çıxışı, humanitar yardımın davamlılığı və siyasi sabitlikdən də asılı olacaq.