ABŞ–İran münaqişəsi yenidən qızışdı – Niyə?

Yaxın Şərq növbəti dəfə böyük geosiyasi gərginliyin mərkəzinə çevrilib. Son günlər ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurmanın yenidən şiddətlənməsi regionda yeni müharibə təhlükəsini gündəmə gətirib. Qarşılıqlı hava zərbələri, raket və pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə, eləcə də Hörmüz boğazı ətrafında yaşanan insidentlər göstərir ki, tərəflər arasında əldə olunmuş kövrək razılaşmalar uzunömürlü olmayıb.

Bəs ABŞ–İran münasibətlərinin yenidən böhran mərhələsinə keçməsinin əsas səbəbləri nələrdir?

Əvvəla, əsas amillərdən biri Hörmüz boğazına nəzarət məsələsidir. Dünyada neft daşımalarının əhəmiyyətli hissəsi məhz bu strateji su yolu vasitəsilə həyata keçirilir. İran bu boğazı özünün əsas geosiyasi təsir alətlərindən biri hesab edir, ABŞ isə beynəlxalq dəniz ticarətinin təhlükəsizliyini prioritet sayır. Son insidentlər məhz bu bölgədə baş verdiyindən qarşıdurma daha da dərinləşib.

İkinci mühüm səbəb İranın raket və nüvə proqramı ətrafında davam edən fikir ayrılıqlarıdır. Vaşinqton Tehranın hərbi potensialının artırılmasını regional və qlobal təhlükəsizlik üçün risk hesab edir. İran isə öz növbəsində bu proqramların müdafiə xarakteri daşıdığını və xarici təzyiqlər qarşısında təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi güddüyünü bildirir. Bu ziddiyyət uzun illərdir həll olunmadığından hər yeni insident qarşıdurmanı yenidən alovlandırır.

Digər tərəfdən, regionda nüfuz uğrunda mübarizə də gərginliyi artırır. ABŞ Yaxın Şərqdəki müttəfiqlərinin təhlükəsizliyini təmin etməyə çalışdığı halda, İran öz regional təsir imkanlarını qorumağa və genişləndirməyə çalışır. Bu maraqların toqquşması diplomatik dialoqu çətinləşdirir.

Münaqişənin iqtisadi nəticələri də artıq hiss olunur. Gərginliyin artması ilə dünya bazarlarında neft qiymətlərində yüksəliş qeydə alınıb. İnvestorlar enerji təchizatında mümkün fasilələrdən ehtiyat edir, bu isə qlobal iqtisadiyyata əlavə risklər yaradır.

Hazırkı vəziyyət göstərir ki, hər iki tərəf hərbi təzyiq vasitəsilə siyasi üstünlük əldə etməyə çalışsa da, genişmiqyaslı müharibə nə ABŞ-ın, nə də İranın maraqlarına tam uyğun görünür. Buna baxmayaraq, qarşılıqlı etimadın zəif olması və davam edən hərbi əməliyyatlar vəziyyəti son dərəcə təhlükəli edir.

Nəticə etibarilə, ABŞ–İran münaqişəsinin yenidən qızışması təkcə iki dövlət arasındakı problem deyil. Bu qarşıdurma Yaxın Şərqin təhlükəsizlik arxitekturasına, dünya enerji bazarına və beynəlxalq münasibətlər sisteminə birbaşa təsir göstərən qlobal geosiyasi böhrandır. Gərginliyin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi isə tərəflərin hərbi ritorikanı diplomatik danışıqlarla əvəz edib-etməyəcəyindən asılı olacaq.

News365.az