ÜTT-dən kənarda keçən 29 il: Azərbaycan nələri itirdi və nələri qazandı? - ANALİZ
Azərbaycanın Ümumdünya Ticarət Təşkilatına (ÜTT) üzvlüklə bağlı rəsmi müraciətindən tam 29 il ötür. 1997-ci il iyunun 23-də başlayan bu maraqlı və uzunmüddətli proses fonunda, ölkə iqtisadiyyatının qlobal ticarət sistemindən kənarda qalmasının real nəticələri hələ də müzakirə mövzusudur.
News365.az iqtisadiyyatımızın bu böyük yolayrıcında nələri itirdiyini və hansı müvəqqəti üstünlükləri əldə etdiyini araşdırıb.
Qlobal Sistemdən Kənarda Qalmağın Ağır Qiyməti: Nələri İtirdik?
Məsələ ilə bağlı News365.az-a açıqlama verən Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib ki, bu 29 illik dövr iqtisadi islahatlar və qlobal inteqrasiya baxımından ciddi itkilərlə yadda qalıb:
Qeyri-neft sektorunun xarici bazarlarda müdafiəsizliyi: ÜTT üzvü olmamaq yerli ixracatçılarımızı hüquqi alətlərdən məhrum edir. Xüsusilə kənd təsərrüfatı, tekstil və kimya sənayesi sahəsində xarici bazarlara çıxarkən tərəfdaş ölkələrin qoyduğu birtərəfli tariflər və maneələrlə barışmaq məcburiyyətində qalırıq.
Xarici investisiya qıtlığı: Azərbaycana gələn xarici kapitalların böyük hissəsi neft-qaz sektoruna yönəlib. Real sektora və sənayeyə ciddi investor cəlb etmək üçün şəffaf, beynəlxalq qaydalara əsaslanan mühit mütləqdir. ÜTT isə bu mühitin ən mühüm təminatçısı hesab olunur.
İnstitusional islahatların gecikməsi: Qonşu Gürcüstan (2000), Ermənistan (2003) və Ukrayna (2008) kimi ölkələr ÜTT-yə üzvlük prosesində gömrük, sahibkarlıq mühiti və intellektual mülkiyyət qanunlarını beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırdılar. Azərbaycanda isə belə bir xarici "təzyiq" olmadığı üçün islahatlar ya yarımçıq qaldı, ya da xeyli gecikdi.
Müvəqqəti "Rahatlıq Zonası": Neft Bizə Nələri Qazandırdı?
Bəs ÜTT-dən uzaq durmaq iqtisadiyyata hansısa üstünlüklər verdimi? Ekspertin fikrincə, neft gəlirləri hökumətə müəyyən müddətlik "müstəqillik" və rahatlıq bəxş etdi:
"Dövlət subvensiyaları, inhisarlar və daxili bazarın qorunması bəzi yerli sektorlara süni rəqabət gücü verdi. Əgər ÜTT-yə üzv olsaydıq, kənd təsərrüfatı, metallurgiya və telekommunikasiya kimi sahələrə verilən birbaşa dövlət dəstəyini ciddi şəkildə azaltmalı olacaqdıq."
Hökumət öz iqtisadi siyasətində sərbəst hərəkət edərək, idxal tariflərini istədiyi kimi tənzimləyə və yerli istehsalçıları xarici rəqabətdən qoruya bildi. Lakin bu müstəqillik daxili bazarda rəqabəti zəiflətdi, istehlakçılar isə çox vaxt daha bahalı və keyfiyyətsiz məhsullarla kifayətlənməli oldular.
Neft Erasının Sonu və Yeni Reallıq
Ekspert düşünür ki, Azərbaycan ötən 29 ildə ÜTT-yə qoşulmamağın mənfi fəsadlarını məhz milyardlarla dollarlıq neft gəlirləri ilə kompensasiya edib. Neft islahat zərurətini arxa plana keçirsə də, artıq dövr dəyişir.
Hazırda neft gəlirlərinin uzunmüddətli perspektivinin qeyri-müəyyən olduğu və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinin milli strategiyaya çevrildiyi bir vaxtda, ÜTT layihəsinin kənarında qalmağımızın fəsadları daha qabarıq görünməyə başlayır. Çünki dayanıqlı gələcək beynəlxalq ticarət normalarına əsaslanan güclü institutlar tələb edir.
