Çiy südəmmişlər

Hər insanın həyatında elə bir an olur ki, illərlə tanıdığı bir adamın davranışı onun bütün düşüncələrini alt-üst edir. O gün anlayırsan ki, məsafələr insanları ayırmır, maraqlar ayırır. Səssizlik insanı unutdurmur, unutmağa qərar verən xarakter unudur. Bəzən bir insanın həyatında göstərdiyin zəhmət, etdiyin yaxşılıq, paylaşdığın çörək, onun çətin günündə uzatdığın əl bir anda heçə çevrilir. O zaman insan öz-özünə soruşur: görəsən, həqiqətənmi yaxşılıq unudulur, yoxsa bəzi insanlar yalnız öz ehtiyaclarını xatırlayırlar? İnsan psixologiyası çox mürəkkəbdir. Psixoloqlar qeyd edirlər ki, eqoizmin güclü olduğu şəxsiyyətlər başqalarının fədakarlıqlarını zaman keçdikcə adi bir hadisə kimi qəbul etməyə başlayırlar. İnsan təbiətində "öyrəşmə effekti" deyilən bir xüsusiyyət var. Davamlı yaxşılıq görən adam bir müddət sonra bunu minnət deyil, öz haqqı hesab edir. Məhz həmin andan etibarən minnətdarlıq hissi zəifləyir, vicdan susmağa başlayır. Ən təhlükəlisi də budur ki, vicdanın susduğu yerdə insanlıq da zəifləyir. Filosoflar əsrlər boyu insan xarakterini ən mürəkkəb sirr hesab etmişdir. Sərvət, vəzifə, gözəllik və şöhrət insanın kim olduğunu göstərmir. Bunlar yalnız maskadır. Xarakter isə insanın tək qaldığı zaman verdiyi qərarlarda, heç kimin görmədiyi davranışlarında və gücə sahib olduğu anlarda üzə çıxır. Çünki insanın həqiqi siması rahatlıqda deyil, seçim qarşısında qalanda görünür. Dünyanın böyük mütəfəkkirləri dəfələrlə qeyd etmişlər ki, insanın əxlaqı onun sözləri ilə deyil, yaddaşı ilə ölçülür. Kim yaxşılığı xatırlayırsa, onun vicdanı yaşayır. Kim yaxşılığı ilk fürsətdə unudursa, əslində keçmişini deyil, öz mənəviyyatını itirir. Çünki unudulan yaxşılıqdan əvvəl insanın daxilindəki mərhəmət unudulur. İslam dini insanlara yalnız yaxşılıq etməyi deyil, edilən yaxşılığı qiymətləndirməyi də öyrədir. Hədislərdə bildirilir ki, insanlara təşəkkür etməyi bacarmayan, Allaha da layiqincə şükür etməz. Bu fikir sadəcə bir dini tövsiyə deyil, insan münasibətlərinin əsrlərlə sınaqdan çıxmış mənəvi qanunudur. Çünki minnətdarlıq olmayan yerdə təkəbbür böyüyür, təkəbbür böyüdükcə isə insan həqiqəti görmək qabiliyyətini itirir. Böyük imperiyalar xarici düşmənlərdən daha çox daxildə sədaqətin itməsinə görə dağılmışdır. Roma imperiyasından tutmuş bir çox dövlətlərə qədər tarix göstərir ki, etimad zəifləyəndə, vəfa yox olanda, şəxsi maraqlar ümumi dəyərlərin önünə keçəndə ən möhkəm görünən sistemlər belə çökməyə başlayır. Cəmiyyətlərin taleyini yalnız iqtisadiyyat deyil, insanların bir-birinə olan etibarı müəyyən edir. Maraqlı bir həqiqət də budur ki, qədim dövrlərdə bir çox xalqlar insanın zənginliyini qızıl ilə deyil, onun arxasınca danışılan sözlərlə ölçürdülər. Çünki bilirdilər ki, sərvət oğurlana bilər, şöhrət itə bilər, lakin etibarını itirən insan ən böyük yoxsuldur.

Müasir dövrdə texnologiya inkişaf etdikcə insanlar bir-birinə daha çox yaxınlaşmalı idilər. Lakin paradoks ondadır ki, rabitə vasitələri artdıqca ürəklər arasındakı məsafə də böyüdü. İnsanlar yüzlərlə əlaqə saxlayır, amma çox azına həqiqətən bağlı qalırlar. Münasibətlər dəyər üzərində deyil, fayda üzərində qurulduqda isə insan özü də hiss etmədən öz mənəviyyatını ucuzlaşdırır. Ən qəribəsi isə budur ki, bəzi insanlar etdikləri haqsızlığı heç vaxt qəbul etmirlər. Psixologiyada buna "özünü haqlı göstərmə mexanizmi" deyilir. İnsan vicdan əzabından qaçmaq üçün öz səhvlərinə müxtəlif bəhanələr tapır. Zaman keçdikcə isə həmin bəhanələr onun gözündə həqiqətə çevrilir. Beləcə, o, başqasını deyil, ilk növbədə öz vicdanını aldadır. Lakin həyatın dəyişməyən bir qanunu var: insan başqasına necə davranırsa, gec-tez eyni münasibətlə özü də qarşılaşır. Bu, bəzən ilahi ədalətin təzahürü, bəzən də həyatın sosial qanunauyğunluğu kimi özünü göstərir. Əkdiyin toxum gec də olsa cücərir. Əkilən hörmətsizlik hörmətsizlik, sədaqət isə sədaqət olaraq geri qayıdır. Həyatın ən böyük faciəsi insanın yoxsullaşması deyil. Ən böyük faciə onun vicdanının kasıblaşmasıdır. Çünki maddi sərvət itiriləndə yenidən qazanmaq mümkündür. Lakin mənəviyyatını itirən insanın qazandığı hər şey yalnız zahiri görüntüdən ibarət olur. Buna görə də həyatımızda qarşımıza çıxan hər kəsi itki hesab etməməliyik. Bəzən bəzi insanların həyatımızdan getməsi cəza deyil, ən böyük dərsdir. Onlar bizə insan tanımağı, etibarın qiymətini və xarakterin dəyərini öyrədirlər.

Sonda isə hər bir insan özünə bir sual verməlidir: "Mən insanların həyatında xatırlanan bir yaxşılıqmı oldum, yoxsa yalnız ehtiyac duyduğum zaman qapısını döydüyüm bir kölgəmi?" Bu sualın cavabı insanın cəmiyyət içindəki mövqeyini deyil, Allah qatındakı və vicdanındakı həqiqi dəyərini müəyyən edən ən mühüm meyardır. Çünki zaman hər şeyi köhnəldir, yaddaş bir çox hadisələri silir, amma gözəl əxlaq, sədaqət və vəfa əsrlər keçsə də insan adını yaşadan ən böyük miras olaraq qalır.

Həsən Nağıyev, filosof