Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə strateji bağlantısında yeni mərhələ

Dünya iqtisadiyyatında nəqliyyat marşrutlarının və logistika zəncirlərinin əhəmiyyəti sürətlə artır. Belə bir şəraitdə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin yeni mərhələyə keçməsi təkcə diplomatik fəallıq deyil, həm də yeni geoiqtisadi reallığın formalaşmasıdır.

Bu mənada Prezident İlham Əliyevin 8 oktyabr 2026-cı ildə Türkmənistana işgüzar səfəri və Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu qoşulması ilə əvvəllər C5 kimi fəaliyyət göstərən platforma faktiki olaraq C6 formatına çevrilib. Prezident İlham Əliyev bunu Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycanın artıq vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkana çevrilməsi kontekstində qiymətləndirib:

“Son illərdə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə qarşılıqlı fəaliyyəti xeyli genişlənib. Siyasi əlaqələr yüksək səviyyədədir və qarşılıqlı yüksəksəviyyəli səfərlər müntəzəm xarakter alıb. İqtisadi-ticari əməkdaşlıq güclənir, qarşılıqlı investisiyalar artır və birgə layihələr həyata keçirilir. Ötən il Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb. Bu gün ölkəmizdə Mərkəzi Asiya ölkələrinin kapitalı ilə 400-dən çox şirkət aktiv şəkildə fəaliyyət göstərir. Son illərdə Azərbaycan Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradıb. Bu fondların hər birinin kapitalı yüz milyonlarla dollar məbləğindədir. Hesab edirəm ki, birgə layihələrin həyata keçirilməsi, yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması və sənaye əməkdaşlığının genişləndirilməsi üçün, ilk növbədə, onların potensialından daha fəal şəkildə istifadə olunmalıdır. Biz yalnız qarşılıqlı ticarəti artırmaqla kifayətlənməməliyik, həm də birlikdə investisiya qoymalı, istehsal etməli və xarici bazarlara çıxmalıyıq”.

Türkmənbaşı niyə xüsusi əhəmiyyət daşıyır?

Bu görüşün Türkmənistanda, Xəzərin sahilində yerləşən Türkmənbaşı şəhərində keçirilməsi də təsadüfi deyil. Çünki C6 formatının ən real və praktiki istiqamətlərindən biri məhz Xəzər üzərindən nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsidir.

Azərbaycanla Türkmənistan arasında 2026-cı ilin iyununda keçirilən yüksək səviyyəli görüşlərdə nəqliyyat, gömrük və enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi ilə bağlı sənədlər imzalanıb. Tərəflər mallar və nəqliyyat vasitələri haqqında ilkin məlumat mübadiləsi, gömrük statistikası üzrə əməkdaşlıq mexanizmləri üzərində razılaşıblar.

Daha sonra Azərbaycan və Türkmənistan arasında eTIR sisteminin tranzit daşımalarında tətbiqinə başlanması, gömrük sahəsində rəqəmsallaşma və məlumat mübadiləsi istiqamətində işlərin aparılması Xəzər üzərindən yükdaşımaların daha səmərəli təşkili üçün praktiki zəmin yaradıb.

Bu proseslər C6-nı sadəcə siyasi dialoq platforması olmaqdan çıxarıb nəqliyyat-logistika əməkdaşlığının institusional çərçivəsinə çevirmək imkanını artırır.

Azərbaycanın əsas üstünlüyü – Orta Dəhliz

C6-nın əhəmiyyətini tam anlamaq üçün Orta Dəhlizə baxmaq lazımdır.

Mərkəzi Asiyanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistan kimi ölkələri Avropa bazarlarına çıxmaq üçün Xəzərdən keçən marşrutlardan daha geniş istifadə edə bilərlər. Bu marşrutun qərb istiqamətində Azərbaycan dayanır. Buradan isə yüklər Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxa bilir.

Azərbaycan son illərdə bu bağlantını gücləndirmək üçün Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun imkanlarını artırır, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanını genişləndirir və Xəzərdə öz ticarət donanmasını inkişaf etdirir. Prezident İlham Əliyev daha əvvəl Bakı-Tbilisi-Qars xəttinin yükdaşıma imkanlarının 1 milyon tondan 5 milyon tona, Ələt limanının illik ötürücülük qabiliyyətinin isə 15 milyon tondan 25 milyon tona çatdırılmasının nəzərdə tutulduğunu açıqlamışdı.

Beləliklə, C6 ilə Orta Dəhliz bir-birini tamamlayan iki müxtəlif mexanizmə çevrilir: C6 siyasi koordinasiyanı, Orta Dəhliz isə həmin əməkdaşlığın fiziki və iqtisadi bağlantısını təmin edir.

Türkmənistan faktoru

C6-nın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri Türkmənistanın bu prosesdəki mövqeyidir. Türkmənistan böyük enerji resurslarına malik olmaqla yanaşı, Xəzərin şərq sahilində yerləşən strateji ölkədir.

Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin son dövrdə sürətlənməsi bu baxımdan ayrıca əhəmiyyət daşıyır. 2026-cı ilin iyununda Bakıda keçirilən görüşlər zamanı enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi, o cümlədən elektrik enerjisi sahəsində əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunub.

Deməli, gələcəkdə C6 çərçivəsində nəqliyyat + enerji + rəqəmsal bağlantı üçlüyünün formalaşması mümkündür.

C6 Azərbaycanın regional rolunu necə dəyişir?

C6 Azərbaycanın coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyanın bir hissəsi olmamasına baxmayaraq, həmin regionun iqtisadi və nəqliyyat sisteminə getdikcə daha sıx inteqrasiya olunmasını göstərir.

2026-cı ilin iyulunda Çolpon-Atada keçirilən Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının qeyri-rəsmi görüşündə İlham Əliyev 2023-cü ilin əvvəlindən həmin region ölkələrinə 16 dəfə səfər etdiyini, Mərkəzi Asiya liderlərinin isə Azərbaycana 26 dəfə səfər etdiyini bildirmişdi. Prezident bu dinamikanı Azərbaycanla Mərkəzi Asiyanın vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkana çevrilməsinin göstəricisi kimi təqdim edib

Bu baxımdan C6-nın gələcək inkişafı Azərbaycanın rolunu tranzit ölkədən regionlararası bağlantı mərkəzinə doğru dəyişə bilər.

C6-nın qarşısında duran əsas məsələ formatın siyasi görüşlər səviyyəsində qalması deyil, qəbul edilən qərarların konkret layihələrə çevrilməsidir. Bunun üçün Xəzər keçidlərinin gücləndirilməsi, liman və dəmir yolu imkanlarının artırılması, gömrük prosedurlarının rəqəmsallaşdırılması, vahid logistika standartlarının tətbiqi və enerji bağlantılarının inkişaf etdirilməsi vacibdir.

Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri və Türkmənbaşıdakı C6 görüşü məhz bu baxımdan diqqət çəkir: Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiya ilə Qərb arasında sadəcə coğrafi körpü deyil, həmin bağlantının siyasi və iqtisadi arxitekturasının formalaşmasında iştirak edən tərəf kimi çıxış edir.

Əgər C6 nəqliyyat, enerji və ticarət layihələrini vahid gündəlikdə birləşdirə bilsə, Xəzər hövzəsi gələcək illərdə Avrasiya iqtisadi əlaqələrinin əsas qovşaqlarından birinə çevrilə bilər. Azərbaycanın Türkmənbaşıdakı iştirakı isə bu prosesin siyasi xəritəsində Bakının mövqeyinin daha da möhkəmlənməsini nümayiş etdirir.

News365.az