Türkiyədə anti-Azərbaycan kampaniyası: əsl səbəb nədir və kimlərin maraqlarına xidmət edir?

Türkiyədə Azərbaycan əleyhinə başladığı bildirilən informasiya kampaniyasının səbəblərini anlamaq üçün məsələyə yalnız sosial şəbəkələrdə yayılan ittihamlar kimi deyil, Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri, regionda dəyişən geosiyasi marqlar və informasiya müharibəsi kontekstində yanaşmaq lazımdır.

Əsas sual budur: Azərbaycanla Türkiyənin strateji müttəfiqliyindən narahat olan qüvvələr bu münasibətlərə ictimai etimadı zəiflətmək istəyirlərmi, yoxsa kampaniya ayrı-ayrı qrupların siyasi və ideoloji maraqlarından qaynaqlanır?

2026-cı il sentyabrın 26-da Azərbaycanın Milli Məclisinin Xarici müdaxilələrə və hibrid təhdidlərə qarşı müvəqqəti komissiyası Türkiyədə sosial şəbəkələr vasitəsilə Azərbaycan əleyhinə koordinasiyalı informasiya kampaniyası aparıldığı barədə açıqlama yayıb. Komissiyanın məlumatına görə, kampaniyada hədəfli reklamlarla yanaşı, həqiqi və saxta hesabların da istifadə edildiyi müəyyənləşdirilib.

Oktyabrın 9-da isə Türkiyə Prezident Administrasiyasının Dezinformasiya ilə Mübarizə Mərkəzi də iki ölkənin strateji müttəfiqliyini hədəf alan manipulyativ məzmunlar barədə açıqlama verib. Bu, məsələnin təkcə Azərbaycan tərəfinin narahatlığı ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Bununla belə, açıqlamalar kampaniyanın konkret sifarişçisini və arxasında duran şəxsləri öz-özlüyündə müəyyən etmir.

Kampaniyanın başlanmasına səbəb olan hadisə nədir?

Mövcud məlumatlar göstərir ki, mübahisənin konkret alovlanma nöqtələrindən biri BMT Baş Assambleyasının 23 sentyabr 2026-cı il iclasında İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın çıxışı ətrafında yayılan məlumatlar olub. Sosial şəbəkələrdə Azərbaycan nümayəndə heyətinin həmin çıxış zamanı zalda olmadığı iddia edilib. Azərbaycan tərəfi bu məlumatı təkzib edərək nümayəndə heyətinin zalda olduğunu bildirib.

Bu hadisə mühüm məqamı üzə çıxarır: real diplomatik hadisə ətrafında yayılan mübahisəli məlumatlar siyasi təbliğatın alətinə çevrilə bilər. Lakin həmin epizodun kampaniyanın yeganə səbəbi olduğunu və ya bütün iştirakçıların əvvəlcədən vahid mərkəzdən idarə edildiyini təsdiqləyən açıq sübut yoxdur.

Əsl səbəblər barədə hansı ehtimallar nəzərdən keçirilməlidir?

Birinci ehtimal: Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət kursuna təzyiq

Azərbaycan Türkiyə ilə strateji müttəfiq olsa da, xarici siyasət qərarlarını öz milli maraqlarına əsasən verir. Bakı müxtəlif dövlətlərlə, o cümlədən İsraillə münasibətlər saxlayır. Bu siyasətlə razılaşmayan siyasi və ideoloji çevrələr həmin münasibətləri Türkiyə ictimaiyyətində tənqid mövzusuna çevirə bilərlər. Ancaq bu, konkret kampaniyanın sifarişçisini müəyyən etmir.

İkinci ehtimal: Fələstin məsələsindən siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə

Azərbaycan–İsrail münasibətlərinin Fələstin məsələsi ilə qarşılaşdırılması emosional ictimai reaksiyalar doğura bilər. Burada əsas fərq Azərbaycanın İsraillə diplomatik əlaqələrinin mövcudluğu ilə onun Fələstin xalqının hüquqlarına münasibətinin eyni məsələ olmamasıdır. Azərbaycan tərəfi İsraillə münasibətlərinin beynəlxalq hüquqa və qarşılıqlı maraqlara əsaslandığını, Fələstin xalqının hüquqlarını isə dəstəklədiyini bildirir.

Üçüncü ehtimal: Türkiyənin daxili siyasi mübarizəsinin təsiri

Türkiyədə müxtəlif siyasi və ideoloji qruplar xarici siyasət məsələlərindən daxili auditoriyaya təsir göstərmək üçün istifadə edə bilirlər. Azərbaycanla münasibətlər də bu müzakirələrin bir hissəsinə çevrilə bilər. Bəzi siyasi dairələrin sərt mövqeyi bütün Türkiyə cəmiyyətinin və ya dövlətinin mövqeyi kimi təqdim edilməməlidir.

Dördüncü ehtimal: İnformasiya müharibəsi və ictimai etimadın zəiflədilməsi

Əgər eyni ittihamlar koordinasiyalı reklamlar və çoxsaylı hesablar vasitəsilə yayılırsa, məqsəd təkcə konkret siyasi qərarı tənqid etmək deyil, iki ölkənin cəmiyyətləri arasında şübhə və narazılıq yaratmaq da ola bilər. Azərbaycan parlament komissiyası məhz bu cür koordinasiyalı fəaliyyət barədə məlumat verib.

Bu ehtimallar bir-birini istisna etmir. Bununla belə, onları təsdiqlənmiş vahid plan kimi deyil, əlavə sübutlarla yoxlanmalı izahlar kimi qəbul etmək lazımdır.

Son hadisələr kampaniyanın mahiyyətini qiymətləndirmək üçün daha konkret material verir.

Azərbaycanın hakim Yeni Azərbaycan Partiyası oktyabrın 13-də Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saralın və hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) bəzi deputatlarının Azərbaycanla bağlı açıqlamalarına etiraz edib. YAP-ın mövqeyinə görə, bəzi Türkiyə media resurslarında Azərbaycan–İsrail münasibətləri, Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşu və hicab məsələsi siyasi ittihamlar üçün istifadə olunur.

Bu məlumat kampaniyanın mümkün səbəblərini daha konkret müstəviyə keçirir.

Birinci məsələ — Azərbaycanla İsrail arasındakı münasibətlər. Bu münasibətlərdən istifadə etməklə Azərbaycanın İslam dünyasındakı mövqeyini şübhə altına almağa çalışmaq siyasi təzyiq mexanizminə çevrilə bilər. Burada mübahisənin mahiyyəti Azərbaycanın hansı dövlətlə münasibət saxlamasından daha çox, həmin münasibətlərin hansı siyasi məqsədlə təqdim olunmasıdır.

İkinci məsələ — din və dünyəvilik mübahisəsi. Hicab məsələsinin Azərbaycan əleyhinə siyasi ritorikaya daxil edilməsi dini həssaslıqları xarici siyasət mübahisəsi ilə birləşdirir. Bu üsul ictimai emosiyaları gücləndirə və faktların obyektiv müzakirəsini çətinləşdirə bilər. Bununla belə, dini və təhsil siyasəti ilə bağlı istənilən tənqidi avtomatik olaraq koordinasiyalı kampaniyanın hissəsi saymaq düzgün olmaz.

Üçüncü məsələ — siyasi dairələrin prosesə qoşulması. Əgər əvvəlcə sosial şəbəkələrdə yayılan ittihamlar sonradan siyasi vəzifə daşıyan şəxslərin açıqlamalarında da təkrarlanırsa, bu, mübahisənin miqyasını genişləndirə bilər. Ancaq bu fakt təkbaşına həmin şəxslərin vahid mərkəzdən idarə olunduğunu sübut etmir.

Bütün bunların arxasında kim dayanır?

Hazırda açıq mənbələr əsasında konkret xarici dövlətin, xüsusi xidmət orqanının və ya müəyyən fondun bu kampaniyanın sifarişçisi olduğunu qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil.

Mümkün iştirakçı və maraq qruplarını araşdırarkən üç istiqamət fərqləndirilməlidir:

* İdeoloji qruplar: Azərbaycanın dünyəvi dövlət modelini və İsraillə münasibətlərini tənqid edən çevrələr.

* Siyasi maraq qrupları: Türkiyənin daxili siyasi mübarizəsində Azərbaycan məsələsindən istifadə edən şəxslər və təşkilatlar.

* Koordinasiyalı informasiya şəbəkələri: eyni məzmunu sistemli şəkildə yayan hesablar, reklam kampaniyaları və media resursları.

Bunların arasında əlaqənin olub-olmadığını müəyyən etmək üçün maliyyələşmə mənbələri, hesabların idarə olunması, reklam sifarişçiləri, paylaşımların zaman ardıcıllığı və konkret şəxslər arasındakı əlaqələr araşdırılmalıdır.

Kampaniyanın mümkün strateji nəticəsi nə ola bilər?

Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlər yalnız tarixi və mədəni yaxınlıqdan ibarət deyil. Bu münasibətlər təhlükəsizlik, müdafiə, enerji, nəqliyyat və regional diplomatiya sahələrini də əhatə edir. 2026-cı il sentyabrın 1-də iki ölkənin prezidentləri münasibətlərin strateji müttəfiqlik əsasında daha da genişləndirilməsini müzakirə ediblər.

Belə bir şəraitdə iki cəmiyyət arasında qarşılıqlı etimadın zəifləməsi aşağıdakı nəticələrə yol aça bilər:

* Bir ölkənin ictimaiyyətində digər ölkənin siyasətinə qarşı əsassız şübhələrin artması.

* Dini və siyasi mübahisələrin dövlətlərarası münasibətlərə daşınması.

* Regional əməkdaşlıq layihələrinin ictimai müstəvidə mübahisələndirilməsi.

* Ayrı-ayrı şəxslərin açıqlamalarının bütöv dövlətin mövqeyi kimi təqdim olunması.

Bu nəticələrin baş verməsi qaçılmaz deyil. Eyni zamanda, Türkiyə dövlətinin, cəmiyyətinin və mediasının hamısını vahid mövqedə göstərmək də reallığı əks etdirməz.

Mövcud faktlar kampaniyanın ətrafında üç əsas mövzunun birləşdiyini göstərir: Azərbaycanın İsraillə münasibətləri, dini və dünyəvi dövlət modeli ilə bağlı mübahisələr və Türkiyədəki siyasi dairələrin Azərbaycana münasibəti.

Analitik qənaətimiz budur ki, məsələnin əsas mahiyyətini müəyyənləşdirmək üçün yalnız kimin Azərbaycanı tənqid etdiyinə deyil, bu tənqidin necə təşkil olunduğuna, hansı mövzular üzərində qurulduğuna və hansı siyasi nəticəyə gətirib çıxara biləcəyinə baxmaq lazımdır.

Əgər məqsəd Azərbaycanla Türkiyə arasında qarşılıqlı etimadı zəiflətməkdirsə, bu, hər iki ölkənin strateji maraqlarına zidd nəticələr yarada bilər. Lakin kampaniyanın arxasında konkret sifarişçinin dayandığı barədə hökm vermək üçün əlavə sübutlar tələb olunur.

Bu məsələdə ən vacib sərhəd də budur: Türkiyədəki ayrı-ayrı siyasi və media çevrələrinin mövqeyini bütövlükdə türk xalqının mövqeyi kimi təqdim etmək olmaz. Eyni zamanda, iki xalqın qardaşlığına istinad edərək Azərbaycan siyasətinə dair bütün tənqidləri də əsassız elan etmək düzgün deyil. Faktlara əsaslanan tənqidlə koordinasiyalı dezinformasiyanı bir-birindən ayırmaq lazımdır.

News365.az