Optimist İnsan
Aktual
09:13
İnsan bəzən həyatın bütün qapılarının üzünə bağlandığını düşünür, halbuki qarşısında hələ açılmamış neçə-neçə yolun olduğunu görmür. Bir hadisə baş verir, bir arzu gerçəkləşmir, bir insan xəyal qırıqlığı yaradır və insan bütün həyatını həmin hadisənin kölgəsində qiymətləndirməyə başlayır. Elə bilir ki, itirdiyi bir şeylə birlikdə yaşamaq üçün bütün səbəblərini də itirib. Halbuki həyatın ən böyük həqiqətlərindən biri budur ki, insanın itirdikləri onun bütün varlığını müəyyən etmir. Bəzən bir qapının bağlanması başqa bir yolun axtarılmasına səbəb olur, bəzən uğursuzluq insanın özünü daha dərindən tanımasına imkan yaradır, bəzən də həyatın ən sadə nemətləri məhz çətinliklərdən sonra öz həqiqi dəyərini göstərir. İnsan hər zaman sahib olduqlarının qədrini bilmir; çox vaxt diqqətini əlində olmayan şeylərə yönəldir və bununla da sahib olduğu gözəllikləri görməkdən uzaqlaşır. Əslində isə insanın xoşbəxtliyi yalnız nəyə sahib olması ilə deyil, sahib olduqlarına necə baxması, itirdiklərini necə qəbul etməsi və qarşısına çıxan çətinliklərə hansı düşüncə ilə yanaşması ilə də bağlıdır. Həyat hər kəsə eyni imkanları təqdim etmir. Kimi böyük sərvət içində yaşayır, amma daxilində rahatlıq tapa bilmir; kimi sadə bir həyat sürür, lakin sahib olduğu nemətlərin qədrini bildiyi üçün mənəvi zənginlik hiss edir. Bu, maddi imkanların əhəmiyyətsiz olması demək deyil. İnsan üçün sağlamlıq, təhlükəsizlik, maddi təminat və yaxşı münasibətlər olduqca vacibdir. Lakin bütün bunların mövcudluğu belə insanın daxilində mütləq xoşbəxtlik yaradacağına zəmanət vermir. Çünki insanın düşüncəsi daim çatışmayan şeylər üzərində qurulubsa, əldə etdikləri də bir müddət sonra ona adi görünməyə başlayır. Bu gün arzuladığı bir nemətə sabah sahib olduqda, bir müddət sonra diqqətini başqa bir arzuya yönəldir. Beləcə, insan həyatını yaşamaq əvəzinə, daim daha yaxşı hesab etdiyi bir gələcəyin arxasınca qaçır. Nəticədə bu günün sevincini sabaha, sabahın rahatlığını isə daha sonrakı bir vaxta təxirə salır. Halbuki həyat yalnız gələcəkdə əldə edəcəyimiz şeylərdən ibarət deyil; o, həm də bu gün yaşadığımız, hiss etdiyimiz, qoruduğumuz və bəzən fərqinə belə varmadığımız dəyərlərdən ibarətdir. Nikbinlik məhz insanın həyatın bu tərəfini görə bilməsi ilə başlayır. Optimist insan heç vaxt çətinliklə üzləşməyən, heç vaxt kədərlənməyən və hər şeyə gülümsəyərək yanaşan insan deyil. O da məyus olur, o da itkilər yaşayır, o da bəzən gələcəklə bağlı narahatlıq keçirir. Lakin yaşadığı çətinliyin həyatının bütün mənasını əlindən almasına imkan verməməyə çalışır. O anlayır ki, bir uğursuzluq bütün həyatın uğursuzluğu deyil, bir insanın xəyanəti bütün insanların etibarsız olması demək deyil, bir arzunun gerçəkləşməməsi isə gələcəkdə heç bir arzunun gerçəkləşməyəcəyinə sübut sayıla bilməz. Əsl nikbinlik insanın reallıqdan qaçması deyil, reallığın içində hələ də mövcud olan imkanları görə bilməsidir. Çünki həyatın çətinliklərini inkar etməklə deyil, onları düzgün qiymətləndirməklə və mümkün çıxış yollarını axtarmaqla irəliləmək mümkündür. Psixologiyada insanın diqqətinin hansı hadisələrə yönəlməsi onun düşüncələrinə və emosional vəziyyətinə təsir göstərən mühüm amillərdən biri hesab olunur. İnsan beyninin təhlükələri, problemləri və mənfi təcrübələri daha tez fərq etməsi müəyyən mənada qoruyucu xüsusiyyət daşıyır. Lakin bu meyil həddindən artıq gücləndikdə insan həyatın müsbət tərəflərini görməkdə çətinlik çəkə bilər. Məsələn, bir insan gün ərzində çoxsaylı xoş münasibətlərlə qarşılaşsa da, yalnız bir nəfərin kobud davranışını xatırlayaraq bütün günü uğursuz hesab edə bilər. Halbuki həmin günün həqiqəti yalnız bir xoşagəlməz hadisədən ibarət deyil. İnsan bəzən bir neçə dəqiqəlik məyusluğun bütün gününün mənasını müəyyən etməsinə imkan verir. Eyni vəziyyət həyatın daha böyük hadisələrində də baş verir. Bir uğursuzluq insanın özünə inamını sarsıdır, bir tənqid onun bütün bacarıqlarını şübhə altına almasına səbəb olur, bir itki isə sahib olduğu digər nemətləri görməsinə mane olur. Buna görə də insanın yalnız hadisələri deyil, həmin hadisələr haqqında düşündüyü fikirləri də nəzərdən keçirməsi vacibdir. Bir dəfə səhv etmək insanın səhvdən ibarət olması demək deyil. Bir imtahanda uğursuz nəticə əldə etmək insanın öyrənmək qabiliyyətini itirməsi anlamına gəlmir. Bir münasibətin sona çatması insanın sevilməyə layiq olmadığını göstərmir. İnsan başına gələn hadisələrlə öz şəxsiyyəti arasında sərhəd qoymağı bacarmalıdır. Çünki yaşadığımız hadisələr həyatımızın bir hissəsidir, lakin bütün həyatımızın özü deyil. İnsan uğursuzluğunu şəxsiyyətinin dəyişməz xüsusiyyəti kimi qəbul etdikdə, yeni cəhdlər etməkdən çəkinə bilər. Əksinə həmin uğursuzluğu öyrənmək və inkişaf etmək üçün bir təcrübə kimi qiymətləndirdikdə, gələcək imkanlara daha açıq yanaşa bilər. Bu yanaşma insanı hər zaman uğura aparmasa da, onun çətinliklər qarşısında düşünmək, seçim etmək və yeni yollar axtarmaq qabiliyyətini qorumağa kömək edir. Fəlsəfə alimləri insanın öz həyatına münasibəti, xoşbəxtliyin mahiyyəti və çətinliklər qarşısında göstərdiyi iradə haqqında çoxlu fikirlər irəli sürülüb. Qədim stoik filosoflar insanın öz nəzarətində olanlarla nəzarətindən kənarda qalanları ayırd etməsini mühüm hesab edirdilər. Onların düşüncəsinə görə, insan dünyanın bütün hadisələrini öz istəyinə uyğunlaşdıra bilməz, lakin öz qərarlarını, münasibətini və davranışlarını inkişaf etdirmək üçün çalışa bilər. Bu fikir bu gün də əhəmiyyətini qoruyur. İnsan başqalarının onun haqqında nə düşünəcəyini tam müəyyən edə bilməz, amma öz davranışına diqqət yetirə bilər. Keçmişdə baş vermiş hadisəni geri qaytara bilməz, amma həmin hadisədən hansı nəticəni çıxaracağını seçə bilər. Hər maneəni aradan qaldırmaq gücündə olmaya bilər, lakin mümkün olan çıxış yollarını araşdıra bilər. Müdriklik hər şeyə nəzarət etməkdə deyil, insanın öz gücünün sərhədlərini tanımasında, dəyişdirə biləcəyi məsələlərə məsuliyyətlə yanaşmasında və dəyişdirə bilmədiyi hadisələrin qarşısında özünü tamamilə itirməməsindədir. Lakin bunu da unutmaq olmaz ki, insanın nəzarətindən kənarda olan hadisələri qəbul etməsi haqsızlıqla razılaşması və ya dəyişdirə biləcəyi vəziyyətlərə laqeyd qalması demək deyil. Bəzən insan səbir göstərməli, bəzən mübarizə aparmalı, bəzən kömək istəməli, bəzən də artıq ona fayda verməyən bir yoldan uzaqlaşmalıdır. Həyatın bütün problemlərini yalnız düşüncə tərzini dəyişməklə həll etmək mümkün deyil. Maddi çətinliklər, xəstəliklər, ayrı-seçkilik, itkilər və ağır həyat şəraiti real problemlərdir və onların həlli üçün konkret addımlar, sosial dəstək və bəzən peşəkar yardım tələb olunur. Nikbinlik bu problemləri kiçiltmək deyil, onların qarşısında insanın imkanlarını qorumağa və mümkün həll yollarını axtarmağa çalışmaqdır. Ümid yalnız insanın daxilində yaşadığı hiss deyil, eyni zamanda onu hərəkətə gətirən mənəvi qüvvədir. İslam dinində şükür insanın sahib olduğu nemətləri tanıması, onların qədrini bilməsi və bu nemətlərə görə məsuliyyət daşıdığını dərk etməsi ilə əlaqələndirilir. Qurani-Kərimin “İbrahim” surəsinin 7-ci ayəsində şükür edənlərə nemətlərin artırılacağı bildirilir. Bu məna insanı yalnız sahib olduğu maddi sərvətlərə deyil, həyatındakı mənəvi dəyərlərə də diqqət yetirməyə çağırır. Sağlamlıq, ailə, səmimi dostluq, öyrənmək imkanı, bir insanın qayğısını hiss etmək və yeni bir günə başlamaq fürsəti bəzən gündəlik həyatın adi hadisələri kimi görünür. Halbuki insan həyatında elə nemətlər var ki, onların həqiqi dəyəri yalnız itirilmək təhlükəsi yarandıqda daha aydın hiss olunur. Şükür isə insanın bu dəyərləri itirməmişdən əvvəl tanımasına kömək edən mənəvi münasibətdir. Səbir də çox vaxt yanlış anlaşılır. Bəzi insanlar səbirli olmağı heç nə etmədən gözləmək, hər cür haqsızlığa dözmək və öz ehtiyaclarını unutmaq kimi başa düşürlər. Halbuki səbir çətinlik qarşısında iradəni qorumaq, emosiyaların təsiri altında yanlış qərarlar verməmək və doğru hesab edilən addımları davam etdirmək bacarığıdır. Bəzən səbir bir məqsədə çatmaq üçün uzun müddət çalışmaqdır, bəzən ağır bir vəziyyətdə kömək istəməkdir, bəzən də dəyişdirilməsi mümkün olmayan bir həqiqəti qəbul edərək həyatını yenidən qurmağa başlamaqdır. Qurani-Kərimin “Əş-Şərh” surəsinin 5–6-cı ayələrində çətinliklə birlikdə asanlığın da olduğu vurğulanır. Bu fikir insana xatırladır ki, çətinlik həyatın yeganə həqiqəti deyil və mövcud vəziyyətin ağırlığı gələcəyin də mütləq eyni cür olacağı demək deyil. Təvəkkül anlayışı da nikbinliklə sıx bağlıdır. Təvəkkül insanın heç bir iş görmədən nəticə gözləməsi deyil. Əksinə, insanın əlindən gələni etməsi, öz məsuliyyətini yerinə yetirməsi və nəticənin bütün tərəflərinin onun nəzarətində olmadığını qəbul etməsidir. Əkinçi torpağı hazırlamadan məhsul gözləyə bilməz, şagird öyrənmədən bilik qazana bilməz, insan münasibətlərini qorumaq üçün qayğı və diqqət göstərməlidir. Eyni şəkildə, insan daha yaxşı gələcək istəyirsə, həmin gələcəyin qurulması üçün imkanları daxilində addımlar atmalıdır. Ümid zəhmətlə birləşəndə məqsədə çevrilir, məqsəd ardıcıl səylərlə dəstəklənəndə isə nəticə əldə etmək ehtimalı artır. İnsan bütün nəticələrə zəmanət verə bilməz, lakin öz səylərinin istiqamətini seçə bilər. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropanın bir çox şəhəri dağıntılarla üz-üzə qalmışdı. İnsanlar evlərini, yaxınlarını, iş yerlərini və uzun illər ərzində qurduqları həyatlarını itirmişdilər. Şəhərlərin bərpası isə yalnız binaların yenidən tikilməsi ilə məhdudlaşmırdı. İqtisadiyyatın dirçəldilməsi, təhsil sistemlərinin qurulması, ictimai institutların bərpası və insanlar arasında etimadın yenidən formalaşması da vacib idi. Bu proseslər göstərdi ki, böyük itkilərdən sonra həyatın yenidən qurulması mümkündür, lakin bunun üçün yalnız ümid deyil, həm də əməkdaşlıq, bilik, planlaşdırma, maddi imkanlar və uzunmüddətli zəhmət lazımdır. Tarixin bu təcrübəsi bizə göstərir ki, dağıntılar gələcəyin bütün imkanlarının yox olması demək deyil. İnsanlar bir-birinə dəstək olduqda və bərpa üçün şərait yaradıldıqda yeni başlanğıclar üçün zəmin formalaşa bilər. İnsanın şəxsi həyatında da buna bənzər hallar baş verir. Bəzən bir insan illərlə çalışdığı işini itirir və özünü gələcəksiz hesab edir. Halbuki onun qazandığı təcrübə, öyrəndiyi biliklər və yeni bacarıqlar əldə etmək imkanı hələ də qalır. Bəzən insan etibar etdiyi bir şəxsin davranışı nəticəsində məyus olur və heç kimə güvənməmək qərarına gəlir. Halbuki bir insanın səhvi bütün insanların eyni olduğu anlamına gəlmir. Bəzən uzun müddət arzuladığı məqsədə çata bilmir və özünü bacarıqsız hesab edir. Halbuki bəlkə də ona yeni bilik, başqa üsul, daha çox vaxt və ya əlavə dəstək lazımdır. Həyatın ən mühüm dərslərindən biri budur ki, bir qapının bağlanması insanın bütün imkanlarının tükəndiyini göstərmir. Bəzən sadəcə əvvəlki üsulla davam etmək mümkün olmur və insan başqa yol axtarmalı olur.
İnsanın özünü başqaları ilə müqayisə etməsi də onun həyata münasibətinə ciddi təsir göstərir. İnsan çox vaxt başqasının əldə etdiyi uğurları görür, lakin həmin uğurun arxasında dayanan çətinliklərdən xəbərsiz olur. Öz həyatının bütün problemlərini başqasının həyatının görünən gözəllikləri ilə müqayisə edir və özünü geridə qalmış hesab edir. Bu zaman başqasının xoşbəxtliyi onun üçün sevinc mənbəyi olmaq əvəzinə, narazılıq səbəbinə çevrilir. Halbuki hər insanın öz yolu, öz imkanları, öz çətinlikləri və öz inkişaf tempi var. Bir insanın uğur qazanması başqasının dəyərini azaltmır. Başqasının əldə etdiklərindən öyrənmək mümkündür, lakin onun həyatını öz həyatının ölçüsünə çevirmək insanın özünə qarşı ədalətsizliyidir. Əsl inkişaf başqalarını geridə qoymaqdan əvvəl insanın özünü tanıması, imkanlarını düzgün qiymətləndirməsi və dünənkindən daha yaxşı olmağa çalışması ilə başlayır. İnsan bəzən keçmişdə itirdiyi fürsətləri o qədər düşünür ki, qarşısında dayanan yeni imkanları görmür. “Kaş başqa cür davranardım”, “Kaş həmin qərarı verməzdim”, “Kaş o fürsəti əldən verməzdim” kimi fikirlər müəyyən həddə qədər insana səhvlərini anlamağa kömək edə bilər. Lakin bu düşüncələr insanın bütün həyatını zəbt etdikdə, keçmişin dəyişdirilə bilməyən hadisələri indiki zamanın da dəyərini əlindən alır. Keçmiş insanın müəllimi ola bilər, amma onun həbsxanasına çevrilməməlidir. İnsan səhvlərini qəbul etməli, mümkün olduqda onları düzəltməli, zərər verdiyi insanlardan üzr istəməli və gələcəkdə daha düzgün qərarlar verməyə çalışmalıdır. Ancaq dəyişdirilməsi mümkün olmayan hadisələr qarşısında özünü ömür boyu cəzalandırmaq əvəzinə, həmin təcrübədən öyrənmək daha faydalıdır. Çünki insan keçmişini dəyişdirə bilməsə də, gələcəyinə təsir göstərmək üçün bu gün addımlar ata bilər. Bəzən həyatın çətinlikləri insana nəyin həqiqətən vacib olduğunu da öyrədir. İnsan hər şey yaxşı gedərkən uğuru, sərvəti və başqalarının fikrini həyatının mərkəzinə yerləşdirə bilər. Lakin çətinliklə qarşılaşdıqda səmimi münasibətlərin, ailənin, sağlamlığın, daxili rahatlığın və etibarlı insanların dəyərini daha dərindən anlayır. Bu, itkilərin yaxşı olduğu və ya insanın mütləq əzab çəkməli olduğu demək deyil. Heç bir ağrını romantikləşdirmək lazım deyil. Sadəcə insan bəzən ağır təcrübələrdən sonra öz həyatına başqa gözlə baxmağa, prioritetlərini dəyişdirməyə və əvvəllər diqqət yetirmədiyi dəyərləri qorumağa başlayır. Əsl müdriklik bu dəyərləri anlamaq üçün mütləq nəyisə itirməyi gözləməməkdir. İnsan xoşbəxtliyi çox vaxt böyük hadisələrdə axtarır. Elə bilir ki, yalnız yüksək vəzifəyə çatdıqda, böyük sərvət qazandıqda və ya bütün arzularını gerçəkləşdirdikdə rahatlıq tapa biləcək. Halbuki həyatın mənalı anları bəzən ən sadə hadisələrin içində gizlənir. Səmimi bir söhbət, doğma bir insanın qayğısı, çətin bir işi bacarmaq, yeni bir məlumat öyrənmək, kiməsə kömək etmək və ya uzun bir gündən sonra rahat nəfəs almaq insanın həyatına sevinc qata bilər. Bu kiçik anlar problemləri yox etmir, lakin həyatın yalnız problemlərdən ibarət olmadığını xatırladır. İnsan böyük məqsədlərindən imtina etmədən də bu günün dəyərini anlaya bilər. Gələcək üçün çalışmaqla indiki anın qədrini bilmək bir-birinə zidd deyil. Həyatın hər zaman insanın istəyinə uyğun getməyəcəyini qəbul etmək də yetkinliyin bir hissəsidir. Bəzən yaxşı insanlar çətinliklərlə üzləşir, vicdanlı insanlar haqsızlığa məruz qalır, zəhmətkeş insanlar istədikləri nəticəni əldə edə bilmirlər. Bu, insanın dəyərsiz olduğu anlamına gəlmir. Həyat həmişə bizim ədalət anlayışımıza uyğun nəticələr vermir və hər bir hadisəni şəxsi dəyərimizin ölçüsünə çevirmək doğru deyil. İnsan hər zaman istədiyi nəticəni əldə etməsə də, öz davranışını, biliyini və qərarlarını inkişaf etdirə bilər. Bəzən irəliləyiş böyük bir uğur qazanmaq deyil, əvvəlkindən daha düzgün qərar vermək, öz səhvini etiraf etmək, kömək istəmək və ya yenidən cəhd etməkdir. İnsanın nikbinliyi özünə qarşı münasibətində də özünü göstərir. Bəzən insan başqalarına göstərdiyi anlayışı özündən əsirgəyir. Dostu səhv etdikdə ona yenidən cəhd etməyi məsləhət görür, lakin özü səhv etdikdə bütün bacarıqlarını şübhə altına alır. Halbuki hər bir insanın öyrənmək və dəyişmək üçün zamana ehtiyacı var. Özünə mərhəmətlə yanaşmaq məsuliyyətdən qaçmaq deyil. Bu, səhvi qəbul etmək, ondan nəticə çıxarmaq və insanın öz dəyərini yalnız uğurları ilə ölçməməsidir. Güclü olmaq hər zaman hər şeyin öhdəsindən təkbaşına gəlmək demək deyil. Bəzən güc kömək istəməkdə, bəzən istirahət etməkdə, bəzən də çətinliklərin öhdəsindən gəlmək üçün başqalarının dəstəyini qəbul etməkdədir. Nikbinlik yalnız fərdi xüsusiyyət deyil, insanlar arasında yayılan mənəvi münasibət də ola bilər. Bəzən insanın həyatında böyük dəyişiklik yaradan şey bahalı hədiyyə və ya möhtəşəm hadisə deyil, vaxtında deyilmiş səmimi bir sözdür. Çətinlik çəkən insana anlayış göstərmək, onu dinləmək və ehtiyacı olduqda kömək etmək həmin insanın özünü tək hiss etməsinin qarşısını ala bilər. İnsan bəzən özündə güc tapa bilmədiyi anda başqa birinin ona olan inamından güc alır. Buna görə də başqasının ümidini qırmamaq, uğursuzluğunu onun bütün şəxsiyyətinə aid etməmək və çətinlik çəkən insanı günahlandırmaq əvəzinə ona dəstək olmaq böyük mənəvi dəyər daşıyır. Həqiqi insanlıq yalnız öz həyatında yaxşılıqları görə bilməkdə deyil, başqalarının həyatında da yaxşılığın yaranmasına kömək etməkdədir. İnsan həyatının bütün sınaqlarını nikbinliklə aradan qaldıra bilməz. Bəzi itkilər geri qaytarılmır, bəzi ayrılıqların ağrısı uzun müddət davam edir, bəzi problemlərin həlli isə insanın imkanlarından kənarda olur. Buna görə də nikbinlik hər vəziyyətdə gülümsəmək, kədəri gizlətmək və ya bütün çətinliklərə dərhal müsbət məna vermək məcburiyyəti deyil. İnsan kədərlənə, yorula və köməyə ehtiyac duya bilər. Bəzən həyatın ən çətin dövründə ilk addım hər şeyi həll etmək yox, yaşananları qəbul etmək, özünə qayğı göstərmək və etibarlı insanlardan dəstək almaqdır. Ümid insanın heç vaxt sarsılmaması deyil, sarsıldıqda belə zamanla yenidən dayaq tapmaq imkanının mövcud olduğunu anlamasıdır. Bütün bunların fonunda insanın özünə verə biləcəyi ən vacib suallardan biri belədir: mən həyatımda baş verənlərə baxarkən yalnız itirdiklərimi görürəm, yoxsa hələ də sahib olduğum imkanları da görə bilirəm? Bu sual insanı özünü aldatmağa deyil, həyatına daha bütöv nəzər salmağa çağırır. Çünki insan yalnız itirdiklərinə diqqət yetirdikdə, həyatının qalan hissəsini də həmin itkilərin kölgəsində yaşaya bilər. Əgər diqqətini sahib olduğu nemətlərə, öyrəndiyi dərslərə, qoruya bildiyi münasibətlərə və qarşısında duran imkanlara da yönəldərsə, həyatını daha dolğun qiymətləndirməyə başlaya bilər. Bu, bütün problemlərin həll olunduğu demək deyil, lakin problemlərin insanın bütün dünyasını əhatə etməsinin qarşısını ala bilər.
Həyat hər zaman istədiklərimizi verməyə bilər, amma bu, onun içində yaşamaq, öyrənmək, sevmək və yenidən başlamaq üçün səbəblərin tükəndiyi anlamına gəlmir. İnsan bəzən maddi imkanlarını itirir, bəzən bir münasibət sona çatır, bəzən uzun müddət qurduğu planlar gerçəkləşmir. Lakin yaşanan hər hadisə insanın gələcəyinin də eyni şəkildə davam edəcəyini müəyyən etmir. Bəzən insanın qarşısında yeni bir yolun açılması üçün düşüncəsini dəyişməsi, yeni bacarıq qazanması, dəstək qəbul etməsi və ya başqa istiqamət seçməsi kifayət edir. Hər yeni gün bütün problemləri həll edəcəyinə söz vermir, amma insanın öz vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün yeni addımlar ata biləcəyi bir fürsət yaradır. İnsanın həqiqi zənginliyi yalnız sahib olduğu sərvətlə deyil, həyatın çətinlikləri qarşısında qoruyub saxlaya bildiyi ümidlə, insanlığı ilə və düşüncə dərinliyi ilə də ölçülür. Əsl nikbinlik bütün yolların açıq olduğunu düşünmək deyil, bağlanan yolların qarşısında başqa bir istiqamət axtarmaqdan vaz keçməməkdir. İnsan bəzən itirdiklərinə baxaraq nə qədər məhrum olduğunu düşünür, bəzən isə hələ də sahib olduqlarını görərək həyatının nə qədər dəyərli olduğunu anlayır. Həyatın bütün istəklərimizə cavab verməsi bizim əlimizdə deyil, lakin onun içində qalan imkanları görmək, sahib olduqlarımızın qədrini bilmək və gələcəyə doğru addımlamaq üçün çalışmaq mümkündür. Çünki insanı güclü edən heç vaxt heç nə itirməməsi deyil, itkilərin içində belə həyatın mənasını, öz dəyərini və yenidən başlamaq imkanını unutmamasıdır.
Həsən Nağıyev, filosof
