Dahilər Şah İsmayıl haqqında nələr deyib?
Mədəniyyət
10:10
Bu gün Azərbaycan tarixi, onun keçmişi və xüsusən də Şah İsmayıla hücum edənlər yaxşı bilir ki, Azərbaycan cəmiyyətində XX əsrin əvvələrində cəhalətə qarşı mübarizə aparan maarifçilərə böyük hörmət var. Öz şəxsi anti-Səfəvi və ya anti-milli ideologiyalarını cəmiyyətə qəbul etdirmək üçün öz sözlərini yox, "böyük maarifçilər də belə deyirdi" arqumentini irəli sürərək özlərinə akademik maska geyindirirlər. Müasir manipulyatorlar isə cəhalətə qarşı olan sözləri özlərinə məxsus formaya salaraq saxtakarlıq edirlər.
Maarifçilər üçün hədəf Şah İsmayılın şəxsiyyəti və ya onun dövlətçilik xidmətləri deyil, məzhəb davası edən şəxslər idi. Burda bütün islamı məzhəblər daxil idi. İndi özlərinə maarifçilik maskası geyinən saxtakarlara o dövrün nəhəng insanlarının fikirlərindən və yazılarından sitatlar verəcəm. Elə bilməsinlər ki, yalandan bir iki feleyton oxumaq, ağıllı görsənmək deyil, özlərinin əsl simalarını aşkar etməkdir.
"Şah İsmayıl Xətai təkcə bir imperatorluq quran sərkərdə deyil, eyni zamanda türk dilini saraya, orduya və ədəbiyyata gətirən böyük bir şəxsiyyətdir. Fars və ərəb dilinin hakim olduğu bir zamanda Şah İsmayıl öz fərmanlarını, ordusuna əmrlərini və lirik şeirlərini ana dilimizdə – türkçə yazdı... Bu gün öz dilini bəyənməyən, başqa dillərdə danışmağı fəxr bilən ziyalılarımız 16-cı əsrdə böyük bir dövlətin başında duran Şah İsmayıldan dərs almalıdırlar."
M.Ə.Rəsulzadə "Açıq söz" qəzeti, 1915-ci il, № 12
"Xətai tək bir şair deyildir, o, ana dilimizin bayraqdarıdır. Əgər Şah İsmayılın qılıncı olmasaydı, bəlkə də bu gün türk dili bu qədər geniş bir coğrafiyada hakim ola bilməzdi. Onun şeirləri saray mühitinin mürəkkəbliyindən uzaq, xalqın, aşıqların anladığı təmiz türkçədir. Xətaini oxuyan hər bir azərbaycanlı öz dilinin qüdrətini hiss edər."
Salman Mümtaz. "İqbal" qəzeti, 1913-cü il, № 412
"Biz bu gün öz dilimizdə bir iki kəlmə yazmağa utandığımız halda, dörd yüz il bundan əvvəl Şah İsmayıl kimi böyük bir padşah kəsdirib atdığı fərmanlarını, ordusuna verdiyi əmrlərini 'türk dili' ilə yazırdı. Biz nə vaxt o şahın göstərdiyi yola gələcəyik
Ömər Faiq Nemanzadə, "İrşad" qəzeti, 1906-cı il, № 89
"Şah İsmayıl Xətai həm qılıncı, həm də qələmi ilə millətinə xidmət etmiş tarixi qəhrəmanımızdır. Onun sadə xalq dilində yazdığı mənzumələr uşaqlarımıza ana dilinin şirinliyini və zənginliyini öyrətmək üçün ən gözəl nümunədir."
Abdulla Şaiq "Gülzar" dərsliyi (Bakı, 1907-ci il nəşri, "Xətai" bölməsi).
Şah İsmayıl Xətai təkcə Səfəvi dövlətinin banisi deyil, şərqdə milli dili dövlət səviyyəsinə qaldıran ilk böyük türk hökmdarıdır. Onun 'Dəhnamə'si və türkcə fərmanları bizim milli mədəniyyətimizin, ədəbi dilimizin pasportudur. Bizim borcumuz bu böyük xaqanın irsini yad etmək və onun dilimizə verdiyi dəyəri yaşatmaqdır."
Əli bəy Hüseynzadə, "Füyuzat" jurnalı, 1907-ci il, № 14
Şah İsmayıl Səfəvi imperiyasını qurarkən Avropa hökmdarları ilə diplomatik məktublaşmalar aparmış, eyni zamanda öz dövlətinin daxili işlərində, ordusunda ana dilini hakim etmişdir. Şah İsmayılın zamanı Azərbaycan xalqının siyasi və mədəni yüksəlişinin qızıl dövrüdür."
Ceyhun bəy Hacıbəyli, "İttihad" qəzeti, 1918-ci il, № 21
"Xətai söyləyən şirin kəlamın qədrini bilmək,
Onun rəvan dililə ellərə bir müjdə gətirmək.
Bizim şairlərimiz farsı-ərəb sözlərinə bənddir,
Xətainin dili amma şəkərdir, həm də qənddir..."
Mirzə Ələkbər Sabir, "Həyat" qəzeti, 1905-ci il
Bizim bu gün öz dilimizdə yazmaqdan çəkinən, başqa millətlərin dilində danışmağı məriqət sayan ziyalılarımız Şah İsmayılın 16-cı əsrdə göstərdiyi qeyrətdən ibrət almalıdırlar. Şah İsmayılın qılıncı və qələmi türk dilinin böyüklüyünü bütün dünyaya sübut etmişdir."
Əhməd bəy Ağaoğlu, "İttifaq" qəzeti, 1909-cı il
Zaur Əliyev, professor
