ABŞ–İsrail–İran müharibəsinin yarada biləcəyi ekoloji fəlakət: region və dünya üçün risklər

ABŞ, İsrail və İran arasında gərginliyin hərbi qarşıdurmaya çevrilməsi təkcə siyasi və humanitar nəticələr doğurmur. Müasir müharibələrin ən az müzakirə olunan tərəflərindən biri onların ekoloji nəticələridir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qiymətləndirmələrinə görə, müharibələr ekosistemləri dağıdır, təbii resursları tükəndirir və uzunmüddətli ekoloji problemlər yaradır.

Bu münaqişə regionun ekoloji sisteminə üç əsas istiqamətdə təsir göstərə bilər: hava çirklənməsi, dəniz ekosistemlərinin zədələnməsi və canlı aləmə (fauna və flora) təsir.

Raket və bombardmanların havaya təsiri

Müasir raket və bombaların partlayışı atmosferə böyük həcmdə zəhərli qazlar, ağır metallar və partlayıcı qalıqları buraxır. Analitik nəşr Dialogue Earth yazır ki, hərbi partlayışlar zamanı metallar və kimyəvi maddələr havaya yayılır, bu isə həm insan sağlamlığı, həm də ekosistem üçün təhlükə yaradır.

Raketlərin yanacağı və partlayıcı maddələrində tez-tez istifadə olunan kimyəvi komponentlər atmosferdə uzun müddət qala bilər. Bu isə bir neçə nəticəyə səbəb olur:

şəhərlərdə hava keyfiyyətinin kəskin pisləşməsi

turşulu yağışların yaranma riski

torpaq və su hövzələrinin kimyəvi çirklənməsi

Hərbi ekspertlərin fikrincə, iri şəhərlərə endirilən zərbələr zamanı yaranan yanğınlar da əlavə tüstü və karbon emissiyası yaradır. Bu isə artıq çirklənmiş olan Yaxın Şərq şəhərlərində ekoloji vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər.

Dənizdə batırılan gəmilər və tanker hücumları

Müharibə zamanı ən böyük ekoloji risklərdən biri neft tankerləri və hərbi gəmilərin batmasıdır. Son günlərdə Fars körfəzində tankerlərə hücumların artdığı və bəzi gəmilərin zədələndiyi barədə beynəlxalq media məlumat yayıb.

Belə hadisələr bir neçə istiqamətdə təhlükə yaradır:

Neft sızmaları – okean və dəniz sularını çirkləndirir

Balıqçılıq və qida zəncirinin zədələnməsi

Miqrasiya edən dəniz canlılarının məhvi

ABŞ Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası bildirir ki, neft sızmaları dəniz canlılarını zəhərləyir, qida zəncirini pozur və sahil ekosistemlərinə ciddi zərər vurur.

Tarixdə bu cür hadisələrin nəticələri çox ağır olub. Məsələn, Atlantik okeanında baş vermiş “Prestige” tanker qəzası nəticəsində 60 min ton neft dənizə yayılmış və min kilometrlərlə sahil xətti çirklənmişdi.

Ekspertlər hesab edir ki, müharibə şəraitində bu tip qəzaların qarşısını almaq daha çətindir və çirklənmə illərlə davam edə bilər.

Flora və fauna üçün təhlükə

Hərbi əməliyyatlar təkcə şəhərləri deyil, təbiəti də məhv edir. Raket zərbələri və artilleriya atəşləri meşələrdə və otlaq sahələrində yanğınlara səbəb olur. Bu isə ekosistemlərin məhv olmasına gətirib çıxarır.

Müharibənin fauna və flora üzərində əsas təsirləri bunlardır:

Meşə və bitki örtüyünün məhv olması

heyvanların yaşayış mühitinin dağıdılması

miqrasiya yollarının dəyişməsi

kütləvi heyvan ölümləri

Alimlər qeyd edir ki, partlayışların yaratdığı səs dalğaları və vibrasiya heyvanların davranışını dəyişir. Bir çox növ yaşayış yerlərini tərk edir və nəticədə ekosistem balansı pozulur.

Ekoloji fəlakətin regional təsiri

Yaxın Şərq coğrafiyası ekoloji baxımdan həssas region hesab olunur. Fars körfəzi və Hörmüz boğazı isə qlobal enerji ticarətinin əsas marşrutlarından biridir. Bu marşrutda baş verən hər hansı hərbi insident qlobal miqyasda dəniz çirklənməsi riski yaradır.

Bəzi ekspertlər xəbərdarlıq edir ki, müharibə nəticəsində böyük neft sızması baş verərsə:

Fars körfəzi ekosistemi onilliklərlə zərər görə bilər

balıqçılıq və turizm sektorları məhv ola bilər

region ölkələrinin iqtisadiyyatı ciddi zərbə ala bilər

Beynəlxalq Ekoloji Müşahidə Təşkilatları bildirir ki, müharibələr ekosistemlərin bərpasını çox çətinləşdirir və bəzən bəzi növlərin tam yox olmasına səbəb olur.

Müharibənin iqlimə təsiri

Müasir ordular böyük həcmdə yanacaq istifadə edir və bu, qlobal karbon emissiyalarını artırır. Analitik araşdırmalara görə, hərbi fəaliyyətlər də iqlim dəyişikliyinə töhfə verən böyük emissiya mənbələrindən biridir.

Beləliklə, müharibə yalnız lokal ekoloji problemlər yaratmır, həm də qlobal iqlim proseslərinə təsir göstərir.

ABŞ–İsrail–İran qarşıdurması yalnız siyasi və hərbi münaqişə deyil. Bu müharibə geniş miqyaslı ekoloji risklər yaradır. Raket zərbələri atmosferi çirkləndirir, batırılan gəmilər və tanker hücumları dəniz ekosistemlərini məhv edir, fauna və flora isə yaşayış mühitini itirir.

Ekoloqların fikrincə, müharibələrin ən böyük paradoksu ondan ibarətdir ki, onların nəticələri yalnız insanlara deyil, planetin bütün canlı sisteminə təsir edir. Münaqişələr bitdikdən sonra belə, ekoloji fəsadların aradan qaldırılması bəzən onilliklər tələb edir.