İnsan özünü nə zaman qalib hiss edir?
Aktual
09:33
İnsan bəzən həqiqəti müdafiə etdiyini düşünərək öz qürurunun əsirinə çevrilir. Qarşısındakı insanın səhvini sübut etməyə çalışarkən öz yanlışlarını görmür, haqlı olduğunu göstərmək naminə danışdıqca dinləmək qabiliyyətini itirir, qalib gəlmək istədikcə münasibətləri məğlubiyyətə sürükləyir. Ən qəribəsi isə budur ki, bütün bunlar baş verərkən insan özünü haqlı, qarşısındakını isə günahkar hesab edir. Halbuki bəzən mübahisənin ən böyük faciəsi kimin doğru, kimin yanlış olmasında deyil, insanların həqiqəti axtarmaq əvəzinə öz qürurlarını qorumaq uğrunda bir-birindən uzaqlaşmalarındadır. İnsan özünü müdafiə etmək üçün o qədər çox danışa bilər ki, bir müddət sonra nəyi müdafiə etdiyini belə unudar. Əvvəlcə söhbət kiçik bir fikir ayrılığından başlayar, sonra hər kəs öz mövqeyini qorumağa çalışar, ardınca sözlər sərtləşər, səslər yüksələr və nəhayət, müzakirə iki insanın bir-birinə qarşı apardığı səssiz bir mənəvi müharibəyə çevrilər. Artıq heç kim problemin həllini düşünməz; hər kəs qarşı tərəfin geri çəkilməsini, özünün isə üstün görünməsini istəyər. Beləliklə həqiqət arxa plana keçər, qürur ön plana çıxar və insanlar bir məsələni aydınlaşdırmaq istəyərkən bir-birlərini anlamaq imkanını itirərlər. İnsan təbiətinin mürəkkəbliyi də məhz burada üzə çıxır. Biz başqalarının səhvlərini çox vaxt aydın görür, öz səhvlərimizə gəldikdə isə müxtəlif bəhanələr tapırıq. Başqası sərt danışanda onun tərbiyəsiz olduğunu düşünür, özümüz sərt danışanda isə davranışımızı haqlı qəzəblə izah edirik. Başqası fikrini dəyişməyəndə onu inadkar adlandırır, özümüz eyni mövqedə qalanda prinsipial olduğumuzu söyləyirik. Başqası susanda onu cavabsız qaldığı üçün susmaqda günahlandırır, özümüz susanda isə bunu müdriklik hesab edirik. Halbuki eyni davranışı özümüzdə və başqalarında fərqli meyarlarla qiymətləndirmək insanın ədalət hissinə kölgə salır. Ədalət yalnız başqalarını düzgün mühakimə etmək deyil, özümüzə də eyni dürüstlüklə baxa bilməkdir. İnsan öz davranışına kənardan baxmağı bacarmadıqca, özünü haqlı hesab etməsi onun həqiqətən haqlı olduğuna sübut ola bilməz. Psixologiyada insanın mövcud inanclarını təsdiqləyən məlumatlara üstünlük verməsi və həmin inanclara zidd dəlilləri görməməyə meyil etməsi təsdiqləmə qərəzi adlanır. Bu xüsusiyyət mübahisə zamanı daha aydın görünür. İnsan öz fikrinin doğru olduğuna inandıqda onu təsdiqləyən bir cümləni böyük dəlil hesab edə, əksini göstərən çoxsaylı arqumentləri isə əhəmiyyətsiz saya bilər. Qarşı tərəfin sözlərini diqqətlə dinləmək əvəzinə, onun fikrində boşluq tapmağa çalışar. Məqsədi həqiqəti anlamaq deyil, özünün əvvəlcədən verdiyi qərarı müdafiə etmək olar. Beləliklə, mübahisə düşüncəni inkişaf etdirən vasitə olmaqdan çıxar və insanın öz qənaətlərini qoruduğu bir mübarizəyə çevrilər. Halbuki həqiqətə yaxınlaşmaq üçün insan yalnız başqasının yanlışlarını deyil, öz fikirlərinin zəif tərəflərini də araşdırmalıdır. Çünki düşüncənin böyüklüyü heç vaxt yanılmamaqda deyil, yanıldığını anladıqda həqiqətin qarşısında geri çəkilə bilməkdədir. Böyük filosof Sokratın düşüncə ənənəsində insanın öz biliyinin sərhədlərini dərk etməsi mühüm yer tutur. Bu yanaşma bizə xatırladır ki, insanın öyrənməyə başlaması çox vaxt hər şeyi bildiyinə inanmaqdan vaz keçdiyi anda mümkün olur. Özünü daim haqlı hesab edən insanın isə yeni bir şey öyrənməsi çətinləşir. Çünki öyrənmək üçün insan əvvəlcə bilmədiyi şeylərin mövcudluğunu qəbul etməlidir. Əgər hər etirazı hücum, hər tənqidi təhqir, hər fikir ayrılığını düşmənçilik kimi qəbul ediriksə, onda öz düşüncəmizin inkişafına özümüz mane oluruq. Müdrik insan fərqli fikirdən qorxmur, çünki onun məqsədi hər şəraitdə özünü haqlı çıxarmaq deyil, mümkün qədər doğru nəticəyə gəlməkdir. O bilir ki, insanın fikrini dəyişməsi onun dəyərini azaltmır; əksinə, yeni həqiqəti qəbul edə bilməsi onun düşüncə azadlığını göstərir. Mübahisələrin arxasında bəzən yalnız sözlərin mənası deyil, insanın daxilində gizlənən qorxular da dayanır. Bəziləri səhvini qəbul etməkdən çəkinir, çünki bunu zəiflik hesab edir. Bəziləri qarşı tərəfin tənqidini şəxsi dəyərinə verilən qiymət kimi qəbul edir. Bəziləri isə özünü eşitdirə bilmədiyini düşündüyü üçün səsini yüksəldir. Belə məqamlarda insanın davranışı onun həqiqi gücündən çox, daxilində yaşadığı narahatlığı göstərə bilər. Ancaq hər sərt davranışın arxasında eyni səbəbin dayandığını düşünmək də doğru deyil. İnsanların xarakterləri, yaşadıqları təcrübələr və emosional reaksiyaları fərqlidir. Buna görə də mübahisəni anlamaq üçün yalnız deyilən sözlərə deyil, həmin sözlərin hansı şəraitdə deyildiyinə və insanlarda hansı hissləri yaratdığına da diqqət yetirmək lazımdır. Bəzən bir insanın susması digərinə hörmətsizlik kimi görünür, halbuki o, mübahisənin böyüməməsi üçün danışmaqdan çəkinir. Bəzən bir insanın tənqidi qarşı tərəfə təhqir kimi təsir edir, halbuki danışan öz fikrini düzgün ifadə edə bilməyib. Bu, heç kimin məsuliyyət daşımadığı anlamına gəlmir. Əksinə, insan həm öz niyyətinə, həm də davranışının qarşı tərəfdə yaratdığı təsirə diqqət yetirməlidir. Yaxşı niyyətlə danışmaq vacibdir, lakin yaxşı niyyət hər sözün düzgün qəbul ediləcəyinə zəmanət vermir. Eyni zamanda, incinmək də qarşı tərəfin mütləq pis niyyətli olduğunu sübut etmir. Həqiqi ünsiyyət insanın yalnız özünü izah etməsi ilə tamamlanmır; o, qarşısındakının nə hiss etdiyini və nə demək istədiyini anlamağa çalışdığı zaman dərinləşir. Fəlsəfə də insanın mənəvi yetkinliyi onun fikir ayrılığına necə münasibət göstərməsində görünür. Çünki hamı onunla razılaşdığı zaman təmkinli olmaq asandır. Əsl sınaq insanın fikri qəbul edilmədikdə, səhvi göstərildikdə və ya qüruruna toxunulduqda başlayır. Məhz belə anlarda insanın dəyərləri ilə davranışları arasındakı məsafə üzə çıxır. Ədalətdən danışan insan öz səhvini qəbul edə bilmirsə, hörmət tələb edən insan başqasını alçaldırsa, həqiqəti müdafiə etdiyini deyən insan qarşı tərəfi dinləmək istəmirsə, deməli, onun müdafiə etdiyi dəyərlər davranışında kifayət qədər əks olunmur. Çünki əsl prinsip insanın yalnız özünə sərf etdiyi zaman qoruduğu fikir deyil; çətin anlarda da sadiq qala bildiyi mənəvi ölçüdür. Elmi tərəqqi çox vaxt əvvəlki fikirlərin yenidən araşdırılması, dəlillərin müqayisəsi və yanlış qənaətlərin düzəldilməsi ilə mümkün olub. Lakin burada əsas fərq mübahisənin məqsədindədir. Həqiqəti axtaran insan qarşı tərəfin fikrində öz düşüncəsini zənginləşdirə biləcək bir məqamın mövcudluğunu qəbul edir. Özünü qalib çıxarmağa çalışan insan isə qarşı tərəfin sözlərində yalnız məğlub etməli olduğu bir fikir axtarır. Birinci yanaşma insanları yeni biliklərə yaxınlaşdırır, ikinci yanaşma isə onları öz qənaətlərinin ətrafında daha möhkəm divarlar qurmağa sövq edir. Tarixin bu baxımdan verdiyi dərs aydındır: fərqli düşünmək özlüyündə təhlükə deyil; fərqli düşünən insanı düşmən hesab etmək daha böyük təhlükədir. İnsanın qəzəbi də bu mübarizədə mühüm rol oynayır. Qəzəb təbii bir hissdir, lakin həmin hissin təsiri altında verilən hər qərar düzgün olmur. İnsan əsəbiləşdiyi anda bəzən heç vaxt söyləməyəcəyi sözləri dilinə gətirir, qarşı tərəfin zəif nöqtələrindən istifadə edir və sonradan peşman olacağı davranışlara yol verir. Bir neçə dəqiqəlik emosional gərginlik illərlə qurulmuş etibara zərər verə bilər. İnsan mübahisənin sonunda dediyi sözləri unuda bilər, lakin həmin sözləri eşidən insanın yaşadığı inciklik uzun müddət davam edə bilər. Buna görə də qəzəbi idarə etmək zəiflik deyil, məsuliyyətdir. Özünü idarə etmək qarşı tərəfin haqsızlığına göz yummaq demək deyil; öz davranışını başqasının yanlış davranışından asılı vəziyyətə salmamaq deməkdir. Antik dövrün stoik filosofları insanın bütün hadisələrə nəzarət edə bilmədiyini, lakin öz mühakimələrinə və davranışlarına münasibətini tənzimləməyi öyrənə biləcəyini vurğulayırdılar. Bu fikir mübahisələrdə də böyük əhəmiyyət daşıyır. Biz qarşı tərəfin nə düşünəcəyini, necə danışacağını və fikrini dəyişib-dəyişməyəcəyini tam müəyyən edə bilmərik. Lakin öz sözümüzü, reaksiyamızı və davranışımızı seçmək imkanımız var. Başqasının qəzəbi bizim də qəzəbli davranmağımızı zəruri etmir. Onun sərtliyi bizim də sərtləşməyimizi məcbur etmir. İnsan öz xarakterinin idarəsini qarşısındakı adamın əlinə verdikdə, başqasının davranışı onun kim olacağını müəyyən etməyə başlayır. Halbuki həqiqi daxili güc insanın təzyiq altında belə öz dəyərlərini qorumağı bacarmasıdır. Qurani-Kərimdə yaxşılıqla pisliyin eyni olmadığı bildirilir və pisliyə daha gözəl şəkildə cavab vermək tövsiyə olunur (Fussilət surəsi, 34-cü ayə). Bu prinsip haqsızlığa göz yummaq deyil, haqsızlığa cavab verərkən öz mənəvi ölçülərini itirməmək çağırışıdır. Quranda qəzəbini boğan və insanları bağışlayan şəxslər də təriflənir (Ali-İmran surəsi, 134-cü ayə). Burada əsas məna insanın heç vaxt qəzəblənməməsi deyil, qəzəbli olduğu zaman belə davranışına məsuliyyətlə yanaşmasıdır. İnsan öz haqqını müdafiə edə, yanlışlığa etiraz edə və sərhədlərini qoruya bilər. Lakin bunları edərkən qarşısındakı insanın ləyaqətini alçaltmamaq da mümkündür. Əxlaqi yetkinlik yalnız mərhəmətli olmaq deyil, mərhəmətlə ədaləti bir arada saxlamağı bacarmaqdır. Bəzən insan qarşısındakının səhvini etiraf etməsini o qədər çox istəyir ki, öz səhvini görmək ehtimalını tamamilə unudur. Onun üçün mübahisənin bitməsi yalnız qarşı tərəfin geri çəkilməsi ilə mümkündür. Lakin münasibətlərin sağlamlığı həmişə bir insanın digərinə təslim olması ilə qorunmur. Bəzən tərəflərin hər ikisi öz davranışını nəzərdən keçirməli, yanlış anlaşılmaları aydınlaşdırmalı və müəyyən məsələlərdə fərqli düşünməyə davam edə biləcəklərini qəbul etməlidirlər. Hər iki tərəfin eyni nəticəyə gəlməsi mümkün olmasa da, bir-birinə hörmət etməsi mümkündür. Çünki anlaşmaq həmişə razılaşmaq demək deyil; bəzən anlaşmaq qarşı tərəfin niyə fərqli düşündüyünü başa düşməkdir. Mübahisə uzandıqca insanın məqsədi də dəyişə bilər. Əvvəlcə bir problemi həll etmək istəyən insan sonradan son sözü deməyə, öz mövqeyini qorumağa və qarşı tərəfin səhvini hamıya göstərməyə çalışa bilər. Psixologiyada insanın artıq sərf etdiyi zəhmətə görə yanlış qərardan geri dönmək istəməməsi ilə əlaqəli bir meyil də müşahidə olunur. İnsan bir mövqeyi uzun müddət müdafiə etdikdə, həmin mövqedən imtina etmək ona əvvəlki sözlərini etibarsızlaşdırmaq kimi görünə bilər. Buna görə də səhvini anladığı halda belə inadını davam etdirə bilər. Halbuki keçmişdə deyilmiş sözləri qorumaq naminə bu gün yanlış olduğunu bildiyin mövqedə qalmaq müdriklik deyil. İnsan öz fikrini dəyişməklə əvvəlki düşüncəsinin bütün dəyərini itirmir; əksinə, yeni həqiqət qarşısında dürüst davranmaq qabiliyyətini göstərir.
Bəzən insanlar qarşı tərəfin susmasını qələbə, son sözü deməyi isə üstünlük hesab edirlər. Halbuki susmaq hər zaman razılaşmaq, cavab verməmək isə mütləq məğlub olmaq demək deyil. İnsan bəzən yorulduğu üçün, bəzən daha çox inciməmək üçün, bəzən də söhbətin artıq heç bir fayda vermədiyini anladığı üçün susur. Belə hallarda qarşı tərəfin susmasını öz qələbəsi kimi təqdim etmək onun daxili vəziyyətini anlamadan hökm verməkdir. Həqiqi qələbə insanı susdurmaqda deyil, problemi aydınlaşdırmaqda, yanlış anlaşılmanı aradan qaldırmaqda və mümkün olduqda münasibəti daha sağlam bir nöqtəyə gətirməkdədir. Bununla belə, hər mübahisədən uzaqlaşmaq da doğru deyil. Bəzən haqsızlıq qarşısında danışmaq, hüququnu müdafiə etmək və yanlışlığa etiraz etmək lazımdır. Səbir hər şeyə razı olmaq deyil, təmkin isə öz haqqından vaz keçmək demək deyil. İnsan haqsızlığa qarşı mövqe tutarkən də ədalətli qala bilər. Əsas məsələ mübahisənin mövcudluğu deyil, onun hansı məqsədlə və hansı üsulla aparılmasıdır. Əgər məqsəd problemi həll etməkdirsə, dəlillər, sakit izah və qarşılıqlı dinləmə faydalı ola bilər. Əgər söhbət davamlı təhqirə, alçaltmağa və mənasız qarşıdurmaya çevrilirsə, həmin söhbəti dayandırmaq daha doğru seçim ola bilər. İnsan hər kəsə öz həqiqətini qəbul etdirməyə borclu deyil, lakin öz davranışına görə məsuliyyət daşıyır. Bəzən insan həyatın ən vacib həqiqətlərini gec anlayır. Bir vaxtlar son sözü demək uğrunda apardığı mübahisələrin çoxunun əslində heç nəyi dəyişmədiyini, qüruruna görə üzr istəmədiyi məqamların münasibətlərdə məsafə yaratdığını, sərt danışaraq qazandığını düşündüyü üstünlüyün ona daxili rahatlıq gətirmədiyini sonradan dərk edir. İnsan hansı mübahisədə daha güclü danışdığını unuda bilər, amma hansı münasibəti öz davranışı ilə zədələdiyini uzun müddət xatırlaya bilər. Çünki həyatın dəyəri hər söhbətdə üstün görünməkdən ibarət deyil. İnsanın qoruduğu etibar, başqalarının həyatında buraxdığı iz, öz vicdanı qarşısında dürüstlüyü və münasibətlərində yaratdığı mənəvi mühit daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də insan hər mübahisədən əvvəl özünə bir neçə sual verməlidir: Mən indi həqiqəti anlamağa çalışıram, yoxsa yalnız haqlı görünmək istəyirəm?, Qarşımdakı insanın fikrini həqiqətən dinləyirəm, yoxsa cavab vermək üçün onun danışmasını gözləyirəm?, Bu söhbətin sonunda problem həll olunacaq, yoxsa münasibətimizə daha bir inciklik əlavə ediləcək? Mən özümə qarşı da eyni ədaləti göstərə bilirəmmi? Bu sualların cavabını dürüst şəkildə axtaran insan tədricən anlayır ki, müdriklik bütün mübahisələrdə qalib gəlmək deyil, hansı mübahisənin həqiqətən dəyərli olduğunu müəyyən etməkdir. Çünki insan bəzən özünü haqlı çıxarmaq üçün çox şey söyləyə bilər, lakin hər söylədiyi söz onun haqlı olduğunu sübut etmir. Bəzən isə bir addım geri çəkilmək, səhvini etiraf etmək və qarşı tərəfi dinləmək insanın mənəvi baxımdan daha böyük addım atması deməkdir. İnsan unutmamalıdır ki, mübahisənin sonunda qazandığı üstünlük müvəqqəti, davranışının yaratdığı nəticələr isə uzunmüddətli ola bilər. Qürur insana həmin an geri çəkilməməyi əmr edə bilər, amma vicdan sonradan söylənən sözlərin məsuliyyətini xatırladar. Qəzəb qarşı tərəfi incitməyi asanlaşdıra bilər, amma zaman keçdikcə insan öz davranışının nəticələri ilə üzləşər. Məhz buna görə də insan yalnız danışarkən nə qazanacağını deyil, danışdıqdan sonra nə itirə biləcəyini də düşünməlidir. Hər həqiqəti söyləmək mümkündür, amma onu təhqir etmədən söyləmək daha böyük bacarıqdır. Hər haqsızlığa etiraz etmək mümkündür, amma etiraz zamanı öz ədalət hissini qorumaq daha böyük məsuliyyətdir. Hər səhvi göstərmək mümkündür, amma bunu qarşı tərəfi alçaltmadan etmək daha böyük mədəniyyətdir. Nəticədə, insanın xarakteri yalnız nəyi müdafiə etməsində deyil, onu müdafiə edərkən nəyə çevrilməsində görünür. Əgər bir insan haqlı olmaq uğrunda mərhəmətini, təmkinini, ədalətini və hörmətini itirirsə, qazandığını düşündüyü şeyin əvəzində daha dəyərli olanı itirə bilər. Əsl güc başqasının səsini kəsməkdə deyil, öz qəzəbinə hakim olmaqda; əsl böyüklük səhvsiz görünməkdə deyil, səhvini etiraf etməkdə; əsl müdriklik hər kəsi öz fikrinə inandırmaqda deyil, fərqli düşünən insanı da anlamağa çalışmaqda gizlidir. Çünki insanın ən böyük qələbəsi qarşısındakının susduğu an deyil, öz qürurunun səsini vicdanının səsindən üstün tutmadığı andır.
Həqiqətə sadiq qalmaq üçün insan bəzən öz fikrini dəyişməli, münasibəti qorumaq üçün bəzən sərt sözündən vaz keçməli, mənəvi cəhətdən böyümək üçün isə bəzən özünün də yanıldığını qəbul etməlidir. Çünki insanın dəyəri hər mübahisədə nə qədər haqlı görünməsi ilə deyil, haqlı olduğu zaman belə nə qədər ədalətli, haqsız olduğu zaman isə nə qədər dürüst ola bilməsi ilə ölçülür.
Həsən Nağıyev, filosof
