Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində soyuqluq: Problemin kökündə nə dayanır?
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlərin gələcəyi, regional liderlik iddiaları və dövlətlərin suveren qərarlarına hörmət məsələsi yenidən müzakirə mövzusuna çevrilib. Türkiyənin bəzi media orqanlarında və sosial şəbəkələrdə Azərbaycana qarşı səsləndirilən fikirlər, eləcə də iki ölkə arasında mövcud olduğu bildirilən siyasi fikir ayrılıqları müttəfiqlik münasibətlərinin mahiyyəti barədə suallar doğurur. Politoloq Turan Rzayev hesab edir ki, Ankara ilə Bakı arasında münasibətlərdə əsas prinsip bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq və Azərbaycanın müstəqil siyasi iradəsinə hörmət olmalıdır.
Politoloq Turan Rzayev Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində müşahidə olunan soyuqluğun davam etdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, Ədalət və İnkişaf Partiyasına (AKP) yaxın bəzi media orqanlarının və sosial şəbəkə hesablarının Azərbaycan əleyhinə apardığı kampaniyalar vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Hətta Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın Azərbaycana səfərinin də gərginliyi aradan qaldırmadığını düşünür.
T.Rzayev hesab edir ki, Ankara ilə Bakı arasındakı fikir ayrılıqlarının həlli üçün ilk növbədə Türkiyənin bəzi siyasi dairələrinin Azərbaycana münasibətinə yenidən baxması vacibdir. O vurğulayıb ki, Azərbaycan Türkiyəni strateji müttəfiqi və qardaş ölkə hesab etsə də, bu münasibətlər heç bir tərəfə digərinin daxili işlərinə müdaxilə etmək və ya onun müstəqil qərarlarına təzyiq göstərmək hüququ vermir.
Politoloqun fikrincə, problemin ideoloji tərəflərindən biri AKP hakimiyyəti dövründə Türkiyənin siyasi diskursunda daha qabarıq görünən neo-osmanlıçı yanaşmadır.
Neo-osmanlıçılıq Türkiyənin Osmanlı imperiyasından miras qalan tarixi, mədəni və dini əlaqələrindən istifadə etməklə regional və beynəlxalq təsirini genişləndirməsini nəzərdə tutan siyasi-geosiyasi yanaşma kimi izah olunur.
T.Rzayevin qənaətinə görə, bu ideoloji xəttin ayrı-ayrı elementləri Turqut Özalın hakimiyyəti dövründə özünü göstərib, Əhməd Davudoğlunun siyasi və strateji yanaşmalarında daha sistemli çərçivə qazanıb. Rəcəb Tayyib Ərdoğan və AKP hakimiyyəti dövründə isə Osmanlı irsi Türkiyənin siyasi kimliyinin və regional güc iddialarının daha görünən elementinə çevrilib.
Politoloq qeyd edib ki, Turqut Özal Türkiyənin iqtisadi və diplomatik imkanlarını genişləndirməyə, Yaxın Şərq, Balkanlar, Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrini gücləndirməyə çalışırdı. Əhməd Davudoğlunun irəli sürdüyü “strateji dərinlik” konsepsiyası isə ölkənin tarixi, mədəni və coğrafi üstünlüklərindən istifadə etməklə regional mövqelərini möhkəmləndirməsini nəzərdə tuturdu.
T.Rzayevin fikrincə, Ərdoğan hakimiyyəti dövründə bu yanaşma daha geniş siyasi məzmun qazanıb. Osmanlı tarixinə və keçmişin görkəmli şəxsiyyətlərinə marağın artırılması, tarixi serialların geniş yayılması və Osmanlı irsinin beynəlxalq səviyyədə təbliği həmin siyasətin ictimai müstəvidə görünən istiqamətləri olub.
O bildirib ki, Türkiyənin tarixi irsinin təbliği özlüyündə problem deyil. Əsas məsələ bu irsin siyasi liderlik iddialarını əsaslandıran ideoloji vasitəyə çevrilməsi və digər ölkələrdə Türkiyəyə münasibətin yalnız emosional bağlılıq üzərindən formalaşdırılması ehtimalıdır.
T.Rzayev Türkiyənin daxili siyasətində dini-mühafizəkar kimliyin güclənməsini də neo-osmanlıçı yanaşmanın siyasi konteksti baxımından əhəmiyyətli hesab edir. Onun sözlərinə görə, AKP hakimiyyəti dövründə dini simvolların ictimai həyatda görünürlüğü artıb, dini təhsil imkanları genişlənib və dini icmaların ictimai-siyasi proseslərdəki rolu müzakirə mövzusuna çevrilib.
Politoloq Türkiyənin xarici siyasətində regional təsir imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində atılan addımlara da diqqət çəkib. Onun fikrincə, Ankara Balkanlarda, Yaxın Şərqdə, Qafqazda və Afrikada diplomatik, iqtisadi, humanitar və hərbi vasitələrlə mövqelərini gücləndirməyə çalışır.
T.Rzayevin qənaətinə görə, Türkiyənin regional liderlik iddiası ilə Azərbaycanın müstəqil siyasi iradəsi arasında mümkün ziddiyyətlər də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir.
Politoloq hesab edir ki, Azərbaycanın Türkiyənin regional strategiyasında mühüm yer tutması Bakının Ankara qarşısında bütün məsələlərdə qeyd-şərtsiz mövqe nümayiş etdirməli olduğu anlamına gəlmir. Azərbaycan öz milli maraqları, təhlükəsizlik prioritetləri və müstəqil xarici siyasəti olan suveren dövlətdir.
O vurğulayıb ki, ortaq tarix, dil, din və mədəniyyət iki ölkənin münasibətlərini möhkəmləndirən əsas amillər olsa da, bunlar siyasi itaət üçün əsas sayıla bilməz.
“Azərbaycan Türkiyə ilə münasibətlərini qorumaqda, strateji əməkdaşlığı genişləndirməkdə və ortaq maraqları müdafiə etməkdə maraqlıdır. Ancaq bunu öz suverenliyindən imtina etmədən və Türkiyənin bütün siyasi qərarlarını avtomatik dəstəkləmək öhdəliyi götürmədən etmək istəyir. Bu, Türkiyəyə qarşı mövqe deyil, müstəqil dövlət olmağın təbii tələbidir”, – deyə politoloqun mövqeyində vurğulanır.
T.Rzayevin fikrincə, Ankara Azərbaycanın müstəqil qərarlarını Türkiyəyə qarşı addım kimi qiymətləndirməməli, iki ölkə arasındakı münasibətlərin qarşılıqlı hörmət və bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq prinsipləri əsasında inkişafına önəm verməlidir.
Politoloq bildirib ki, Azərbaycan heç bir dövlətin regional ambisiyalarının alətinə çevrilə bilməz. O, fikirlərini Azərbaycanın öz milli maraqlarını və suverenliyini qorumaq hüququna malik olduğunu vurğulamaqla yekunlaşdırıb:
“Bakı heç bir ölkənin neo-osmanlıçılıq xəyallarının Qafqazdakı forpostu ola bilməz”.
