Özün olmaq cəsarəti
Aktual
09:40
Bəzən insanın həyatında ən böyük faciə başına gələn hadisələr deyil, başqalarının düşüncələrindən qorunmaq üçün özünü dəyişməyə başlamasıdır. O, əvvəlcə bir sözünü gizlədir, sonra bir arzusundan imtina edir, daha sonra davranışlarını ətrafındakı insanların gözləntilərinə uyğunlaşdırır. Bir müddət sonra isə elə bir nöqtəyə gəlib çatır ki, öz istəkləri ilə başqalarının ondan gözlədiklərini bir-birindən ayırmaqda çətinlik çəkir. Ən qəribəsi budur ki, insan bütün bunları bəzən sevilmək, qəbul olunmaq və ətrafındakıların rəğbətini qazanmaq naminə edir. Halbuki başqalarının sevgisini qazanmaq üçün özündən uzaqlaşdıqca, onun daxilində səssiz bir boşluq yaranır. Çünki heç bir insan başqasının təsdiqi ilə öz daxilində itirdiyi mənliyi əbədi olaraq əvəz edə bilməz. İnsan bəzən hamının gözündə yaxşı görünmək üçün o qədər çalışır ki, bir gün öz gözündə necə göründüyünü unutmağa başlayır. Məhz həmin an insanın daxilində görünməyən, lakin getdikcə böyüyən bir mübarizə başlayır: başqalarının istədiyi insan olmaqla öz həqiqi kimliyini qorumaq arasında mübarizə. Cəmiyyət insanı çox vaxt görünməz qəliblərin içinə salmağa çalışır. Uşaq yaşlarından ona nəyin ayıb, nəyin qəbulolunan, hansı davranışın hörmətəlayiq, hansı seçimin isə qınanmağa layiq olduğu öyrədilir. Əlbəttə, mənəvi dəyərlər, ictimai qaydalar və qarşılıqlı hörmət insan həyatında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin bu qaydalar insanın şəxsiyyətini məhdudlaşdıran sərt qəliblərə çevrildikdə problem başlayır. İnsan özünü ifadə etmək əvəzinə, başqalarının müəyyənləşdirdiyi obrazı yaşamağa məcbur olduğunu düşünür. Beləcə, onun həyatında «Mən nə istəyirəm?» sualını «Məndən nə gözləyirlər?» sualı əvəz edir. Zaman keçdikcə insan öz arzularını deyil, başqalarının reaksiyalarını düşünərək qərarlar verməyə başlayır. O, danışmazdan əvvəl kimin inciyəcəyini, addım atmadan əvvəl kimin nə deyəcəyini, seçim etməzdən əvvəl isə ətrafındakıların onu necə qiymətləndirəcəyini hesablayır. Nəticədə həyatını yaşamaq əvəzinə, başqalarının düşüncələrində necə görünəcəyini idarə etməyə çalışır. İnsanların bir-birini mühakimə etməsi də məhz burada başlayır. Kimsə fərqli geyinirsə, onun haqqında fikir söylənilir; az danışırsa, soyuq hesab olunur; çox danışırsa, özünü göstərməkdə günahlandırılır. Sadə həyat yaşayan insan bəzən bacarıqsız, iddialı insan isə lovğa adlandırılır. Birinin uğur qazanması onu qısqananların tənqidinə səbəb olur, uğursuzluğu isə başqalarının mühakiməsi üçün fürsətə çevrilir. İnsan hansı yolu seçirsə-seçsin, onun davranışlarını öz düşüncəsinə uyğun şərh edənlər tapıla bilər. Bunun səbəbi odur ki, hər kəs dünyaya öz təcrübəsinin, tərbiyəsinin, qorxularının və düşüncə sərhədlərinin arxasından baxır. Bəzən bir insanın sizi anlamaması sizin yanlış olduğunuzdan deyil, onun hadisələrə sizin baxış bucağınızdan baxa bilməməsindən qaynaqlanır. Lakin burada mühüm bir həqiqəti də unutmamaq lazımdır: hər tənqid haqsızlıqdan, hər irad paxıllıqdan, hər fərqli fikir isə düşmənçilikdən doğmur. Bəzən bizi sevən insanlar görmədiyimiz səhvləri göstərir və onların sözləri inkişafımıza kömək edir. Əsl müdriklik bütün tənqidlərə qarşı çıxmaqda deyil, hansı sözün bizi inkişaf etdirdiyini, hansının isə yalnız alçaltmağa xidmət etdiyini ayırd etməkdədir. İnsan psixologiyasının maraqlı xüsusiyyətlərindən biri qəbul olunmaq ehtiyacıdır. İnsan sevilmək, anlaşılmaq, dəyər görmək və başqaları ilə mənalı münasibətlər qurmaq istəyir. Bu ehtiyac insanın zəifliyini deyil, sosial varlıq olmasını göstərir. Ancaq qəbul edilmək arzusu insanın bütün qərarlarını idarə etməyə başladıqda, o, öz həyatının müəllifi olmaqdan çıxıb başqalarının gözləntilərini yerinə yetirən bir obraza çevrilə bilər. Belə insanın özünə münasibəti ətrafındakıların davranışlarından asılı olaraq dəyişir. Tərif eşidəndə özünü dəyərli, tənqid eşidəndə isə dəyərsiz hesab edir. Birinin rəğbəti onu sevindirir, digərinin narazılığı isə bütün gününü korlayır. Beləcə, insan öz daxili rahatlığının açarını başqalarının əlinə verir. Halbuki insanın dəyəri aldığı təriflərin sayı ilə ölçülə bilməz. Hər kəs tərəfindən sevilmək mümkün olmadığı kimi, hər kəs tərəfindən anlaşılmaq da mümkün deyil. Bir insanın sizi bəyənməməsi sizin dəyərsiz olduğunuzu, sizi tənqid etməsi isə bütünlüklə yanlış olduğunuzu sübut etmir. İnsan münasibətləri mürəkkəbdir; onların formalaşmasına xarakter fərqləri, şəxsi təcrübələr, gözləntilər və çoxsaylı başqa amillər təsir göstərir. Buna görə də başqasının baxışını öz şəxsiyyətiniz haqqında son hökmə çevirmək düzgün deyil. Özünü tanımaq yalnız güclü tərəflərini bilmək deyil, zəifliklərini də dürüst şəkildə görə bilməkdir. İnsan özünü tanımadıqda başqalarının ona verdiyi adlarla yaşamağa başlayır. Biri onu bacarıqsız adlandırır, digəri uğursuz, başqa biri isə qəribə hesab edir və zaman keçdikcə insan bu fikirləri öz həqiqəti kimi qəbul edə bilir. Halbuki kənardan verilən heç bir ad insanın bütün varlığını müəyyənləşdirə bilməz. İnsan bir səhvdən ibarət deyil, bir uğursuzluqla ölçülmür və bir insanın düşüncəsi ilə bütövlükdə izah edilə bilməz. Özünü tanımaq insanın başqalarının fikirlərinə qapalı olması demək deyil; əksinə, onların fikirlərini dinləyərək özünü daha düzgün qiymətləndirməyi bacarmasıdır. Stoik fəlsəfədə insanın öz nəzarətində olanlarla nəzarətindən kənarda qalanları ayırd etməsi əsas prinsiplərdən biri hesab olunur. Roma imperatoru və filosofu Mark Avrelinin düşüncələrində insanın öz davranışlarına və daxili mövqeyinə diqqət yetirməsinin xüsusi yeri var. Başqalarının sizin haqqınızda nə düşünməsi, hansı sözləri söyləməsi və sizi necə qiymətləndirməsi tamamilə sizin nəzarətinizdə deyil. Lakin onların sözlərini necə dəyərləndirmək, haqlı iraddan necə faydalanmaq və öz prinsiplərinizi necə qorumaq sizin qərarlarınızla bağlıdır. Təsəvvür edin ki, kimsə sizi haqsız yerə tənqid edir. Siz bütün gününüzü onun sözlərini düşünməklə keçirə, həmin söhbəti zehninizdə dəfələrlə təkrarlaya və verə bilmədiyiniz cavabları təsəvvür edə bilərsiniz. Beləliklə, bir neçə dəqiqəlik söhbət bütün gününüzün rahatlığını əlinizdən alar. Həmin insan isə bəlkə də çoxdan dediklərini unudub öz həyatına davam edir. Birinin söylədiyi söz digərinin düşüncəsində uzun müddət yaşamağa davam edir, amma həmin sözü söyləyən şəxs bunun fərqində belə olmur. İnsan bəzən öz rahatlığını başqasının bir anlıq davranışına qurban verir. Halbuki hər sözə eyni əhəmiyyəti vermək məcburiyyətində deyilik. Bəzi sözlərdən dərs almaq, bəzilərini isə cavabsız buraxaraq yolumuza davam etmək daha sağlam seçimdir. Başqalarının fikirlərindən yaranan ən dərin yaralardan biri insanın özünə qarşı münasibətində meydana çıxır. Kimsə bir dəfə onun bacarığını kiçildir, insan isə həmin fikri illərlə daxilində təkrarlayır. Bir dəfə lağa qoyulur və sonradan hər addımında eyni hadisənin yenidən baş verəcəyindən qorxur. Bir dəfə rədd edilir və gələcəkdə heç kimin onu qəbul etməyəcəyini düşünür. Beləcə, başqasının bir anlıq davranışı insanın özünə münasibətində uzunmüddətli iz buraxa bilir. Bəzən insanın ən böyük mübarizəsi ətrafındakı tənqidçilərlə deyil, onların sözlərindən sonra daxilində yaranan səslə olur. Bu səs ona bacarmayacağını, uğur qazana bilməyəcəyini, fərqli olduğu üçün qəbul edilməyəcəyini söyləyir. İnsan həmin düşüncələrə inanmağa başladıqda, başqalarının onu məhdudlaşdırmasına ehtiyac qalmır; o, öz sərhədlərini özü daraldır. Buna görə də insan daxilində hansı fikirləri yaşatdığına diqqət yetirməlidir. Keçmişdə eşitdiyimiz hər söz həqiqət deyil. Bəzən həmin sözlər yalnız başqasının məhdud düşüncəsinin, yanlış qənaətinin və ya düşünülməmiş davranışının ifadəsidir. İnsanın özünə qarşı mərhəmətli olması məhz bu nöqtədə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Özünü sevmək hər davranışını doğru saymaq, nöqsanlarını görməmək və dəyişməkdən imtina etmək demək deyil. Özünü sevmək səhv etdikdə özünü təhqir etməmək, uğursuzluq yaşadıqda bütün dəyərini itirdiyini düşünməmək və inkişaf etmək üçün özünə imkan verməkdir. İnsan başqasının səhvini bağışlaya bilir, lakin öz səhvinə görə illərlə özünü qınayır. Dostunun çətinliyini anlayır, amma öz zəifliyini qəbul etməkdə çətinlik çəkir. Başqasına ikinci şans verir, özünə isə bunu çox görür. Halbuki hər bir insan öyrənmək, dəyişmək və daha yaxşı qərarlar vermək imkanına sahibdir. Əsas məsələ səhvləri inkar etmək deyil, onlardan nəticə çıxarmaqdır. Özünə hörmət edən insan özünü başqalarından üstün tutmur; sadəcə, öz ləyaqətini qoruyur və inkişaf yolunda özünə qarşı ədalətli davranmağa çalışır. Qurani-Kərimin Hucurat surəsinin 11-ci ayəsində insanların bir-birini məsxərəyə qoymaması və alçaltmaması barədə xəbərdarlıq edilir. Bu mənəvi prinsip insan münasibətlərinin təməlində hörmətin dayanmalı olduğunu xatırladır. Başqasının zəifliyini özünə əyləncə seçən insan unudur ki, hər bir insanın ləyaqəti var və heç kəsin fərqliliyi onu təhqir üçün hədəfə çevirməməlidir. İnsanların zahiri görünüşü, maddi vəziyyəti, həyat tərzi və ya fərqli düşüncələri onların mənəvi dəyərini müəyyənləşdirmək üçün kifayət etmir. Həqiqi üstünlük başqasını alçaltmaqda deyil, öz nəfsinə hakim olmaqda, ədalətli davranmaqda və insanlara mərhəmətlə yanaşmaqdadır. İnsanın mənəvi yetkinliyi təkcə ibadətində və söylədiyi gözəl sözlərdə deyil, özündən fərqli olan insanlarla necə rəftar etməsində də görünür.
Yeni fikirlər, elmi kəşflər və ictimai dəyişikliklər bəzən mövcud təsəvvürlərlə toqquşub. İnsanların tanış düşüncələrə üstünlük verməsi, yeni ideyalara isə şübhə ilə yanaşması sosial həyatın müşahidə olunan xüsusiyyətlərindəndir. Lakin tarixdən çıxarılmalı nəticə hər fərqli düşüncənin doğru olması deyil. Əsas nəticə budur ki, bir fikri yalnız qeyri-adi olduğu üçün rədd etmək də, yalnız məşhur olduğu üçün qəbul etmək də düzgün düşüncə üsulu deyil. Hər fikir əsaslandırılmalı, hər iddia araşdırılmalı və hər insan öz ləyaqətinə görə hörmət görməlidir. Bəzən cəmiyyətin bu gün qəbul etdiyi bir düşüncə vaxtilə mübahisəli olub, bəzən də bir vaxtlar böyük rəğbət görən ideyalar sonradan yanlış hesab edilib. Deməli, çoxluğun rəyi həmişə həqiqətin ölçüsü ola bilməz. İnsan həm öz düşüncəsini qorumağı, həm də yeni dəlillərlə qarşılaşdıqda fikrini dəyişməyi bacarmalıdır. Çünki düşüncə azadlığı yalnız öz fikrində qalmaq hüququ deyil, həqiqət naminə öz fikrini yenidən nəzərdən keçirmək cəsarətidir. Cəmiyyətin insana təsiri xüsusilə sosial mediada daha aydın görünür. İnsanlar başqalarının həyatlarının seçilmiş, parlaq anlarını izləyir, sonra həmin görüntüləri öz həyatlarının bütün reallığı ilə müqayisə edirlər. Başqasının uğuru, xoşbəxt görünən münasibəti, səyahətləri və qazandıqları nailiyyətlər insanın öz həyatını yetərsiz hesab etməsinə səbəb ola bilər. Halbuki ekranda görünənlər çox vaxt bir insanın bütün həyatını deyil, onun göstərmək istədiyi hissəni əks etdirir. Hər uğurun arxasında zəhmət, hər münasibətin daxilində həll edilməli məsələlər, hər insanın həyatında isə başqalarının görmədiyi çətinliklər ola bilər. Başqasının həyatının seçilmiş anlarını öz həyatının bütün tərəfləri ilə müqayisə etmək ədalətli deyil. Hər kəsin başlanğıc nöqtəsi, imkanları, məsuliyyətləri və qarşılaşdığı maneələr fərqlidir. Başqasının sürəti sizin yolunuzun ölçüsü deyil. İnsan öz həyatını daim başqalarının nəticələri ilə müqayisə etdikdə, sahib olduqlarının dəyərini görməkdə çətinlik çəkir və xoşbəxtliyini həmişə gələcəyə təxirə salır. Bəs insan başqalarının fikirlərindən necə azad ola bilər? İlk növbədə, öz dəyərlərini müəyyənləşdirməlidir. Onun üçün dürüstlük nə deməkdir? Hansı prinsiplərdən imtina etmək istəmir? Həqiqətən nəyi arzulayır və hansı qərarların məsuliyyətini daşımağa hazırdır? Bu suallara səmimi cavab verən insan başqalarının fikirləri ilə öz daxili prinsipləri arasında seçim etməli olduqda daha aydın düşünə bilir. İkinci mühüm məsələ hər kəsə özünü izah etmək məcburiyyətindən uzaqlaşmaqdır. Bəzən insan yanlış anlaşılmaqdan o qədər qorxur ki, hər qərarının səbəbini uzun-uzadı izah edir və onu anlamayan insanları razı salmaq üçün yorulur. Halbuki hər kəsin sizi başa düşəcəyinə zəmanət yoxdur. Bəzi qərarları izah etmək münasibətləri qorumaq üçün faydalı olsa da, hər mühakiməyə cavab vermək məcburiyyətində deyilsiniz. Bəzən sakit qalmaq, sərhəd qoymaq və mübahisədən uzaqlaşmaq daha sağlam seçimdir. Üçüncü mühüm məsələ isə cəsarətlə məsuliyyət arasında tarazlıq yaratmaqdır. Ürəyinin səsini dinləmək insanın öz arzularına diqqət yetirməsi deməkdir, lakin hər hissin ardınca düşünmədən getmək düzgün deyil. Arzular ağlın süzgəcindən, vicdanın ölçüsündən və məsuliyyətin sınağından keçməlidir. Əsl cəsarət yalnız istədiyini etməkdə deyil, seçimin nəticələrini qəbul etməkdədir. İnsan həyatında elə bir məqam gəlir ki, başqalarının razılığını qazanmaq üçün göstərdiyi səylərin onu həqiqətən xoşbəxt edib-etmədiyini özündən soruşmalıdır. Əgər bir qərarı yalnız tənqid olunmamaq üçün verirsə, bir arzudan yalnız lağa qoyulmaq qorxusuna görə imtina edirsə, deməli, onun həyatında başqalarının fikri öz daxili ehtiyaclarından daha çox yer tutmağa başlayıb. Belə anlarda insan dayanmalı və özünə dürüst sual verməlidir: Mən bu həyatı həqiqətən yaşayıram, yoxsa başqalarının məndən gözlədiyi insan olmağa çalışıram? Bu sualın cavabı bəzən ağrılı ola bilər. Çünki insan illərlə qoruduğu bəzi münasibətlərin, qəbul etdiyi qərarların və arxasınca getdiyi məqsədlərin əslində özünə aid olmadığını görə bilər. Ancaq həqiqəti görmək dəyişiklik üçün ilk addımdır. İnsan hər şeyi bir gündə dəyişməyə məcbur deyil. Bəzən kiçik bir qərar, səmimi bir etiraf, uzun müddətdir təxirə salınan bir addım və ya özünə verilən sadə bir söz yeni başlanğıc üçün kifayət edir. Əsas məsələ insanın öz həyatına yad biri kimi baxmaqdan çıxıb seçimlərinin məsuliyyətini yenidən öz üzərinə götürməsidir. Həyatın məhdud olduğunu bilsək də, bəzən qiymətli vaxtımızı bizi anlamayan insanlara özümüzü izah etməyə, haqqımızda deyilən hər sözə cavab hazırlamağa və başqalarının bizi necə qiymətləndirdiyini düşünməyə sərf edirik. Halbuki həmin vaxtı öyrənməyə, yaratmağa, sevdiklərimizlə ünsiyyət qurmağa, sağlam münasibətlər formalaşdırmağa və özümüzü inkişaf etdirməyə ayıra bilərik. İnsan hər tənqidin arxasınca qaçdıqda həyatın özünü yaşamağa gecikə bilər. Bir gün geriyə baxanda başa düşə bilərik ki, haqqımızda düşünən insanların çoxu öz həyatlarının qayğıları içində başqa məsələlərə yönəlib. Bu gün bizi qınayan insan sabah başqa hadisə ilə məşğul olacaq, bu gün davranışlarımızı müzakirə edənlər bir müddət sonra başqa mövzulara keçəcəklər. Ancaq biz onların sözlərini həyatımızın mərkəzinə yerləşdirmişiksə, həmin sözlərin nəticələrini özümüzlə daşıya bilərik. Buna görə də hər kəsin fikrinə eyni əhəmiyyəti vermək lazım deyil. Sizi həqiqətən tanıyan, rifahınızı düşünən və səmimi şəkildə inkişafınızı istəyən insanların haqlı iradlarını dinləyin, lakin sizi alçaltmaqdan zövq alan insanların sözlərini öz şəxsiyyətinizin ölçüsünə çevirməyin.
Unutmaq olmaz ki, özün olmaq adı altında hər davranışa haqq qazandırmaq da düzgün deyil. İnsanların sizi qəbul etməməsi ilə sizin başqalarına zərər verməyiniz eyni məsələ deyil. Əgər davranışınız kiminsə haqqını pozursa, verdiyiniz sözə əməl etmirsinizsə və ya başqasının sərhədlərinə hörmətsizlik edirsinizsə, bunu yalnız fərqliliklə izah etmək olmaz. Həqiqi şəxsiyyət azadlığı məsuliyyətdən ayrılmır. İnsan öz yolunu seçmək hüququna malik olduğu kimi, həmin yolun nəticələrini dəyərləndirmək və səhvlərini düzəltmək məsuliyyətini də daşıyır. Özünü qəbul etmək inkişafdan imtina etmək deyil; insanın özünü aldatmadan, nöqsanlarını görərək və onları düzəltməyə çalışaraq yaşamasıdır. Eyni zamanda, başqalarının da özünəməxsus həyat yolu olduğunu qəbul etmək lazımdır. İnsan yalnız öz fərqliliyini qorumaqla deyil, başqasının fərqliliyinə hörmət etməklə də mənəvi cəhətdən böyüyür. Həqiqi azadlıq hamının eyni düşünməsində deyil, fərqli düşünən insanların bir-birinin ləyaqətini qorumağı bacarmasındadır. Bəlkə də insanın ən böyük yetkinliyi özünü hamıya sübut etməyə ehtiyac duymadığı zaman başlayır. O zaman insan anlayır ki, başqasının onu yanlış anlaması dünyanın sonu deyil, hər kəsin onu sevməməsi onun dəyərsizliyi demək deyil və hər kəsin yoluna uyğun gəlməmək öz yolunu itirmək üçün səbəb deyil. O, artıq başqalarının razılığını həyatının əsas məqsədinə çevirmir. Əvəzində öz davranışlarını vicdanla qiymətləndirir, səhvlərindən öyrənir, başqalarının hüquqlarına hörmət edir və həyatını daha mənalı qurmağa çalışır. Çünki insanın ömrü başqalarının düşüncələrini idarə etmək üçün deyil, öz düşüncələrini, davranışlarını və seçimlərini daha şüurlu etmək üçün bir fürsətdir. Hər kəsin gözündə mükəmməl görünmək mümkün deyil, çünki insanlar mükəmməlliyi belə fərqli anlayırlar. Birinin doğru saydığına digəri yanlış deyə bilər, birinin heyran qaldığı xüsusiyyət digərinə adi görünə bilər. Əgər insan öz həyatını bu dəyişkən qiymətləndirmələrin üzərində qurarsa, daxili rahatlığını daim başqalarının qərarından asılı vəziyyətə salar. Ona görə də insan özünə qarşı dürüst, başqalarına qarşı ədalətli və seçimlərinə görə məsuliyyətli olmalıdır. Başqaları sizin həyatınıza öz düşüncələrinin pəncərəsindən baxa bilərlər, lakin siz öz həyatınızı vicdanınızın, ağlınızın və mənəvi dəyərlərinizin işığında qiymətləndirməyi öyrənməlisiniz. Tənqiddən qaçmaq üçün özünüzü itirməyin, tərif qazanmaq üçün həqiqətinizdən imtina etməyin, fərqli görünməkdən qorxaraq arzularınızı susdurmayın. Ancaq heç vaxt öz azadlığınızı başqasını alçaltmaq üçün də istifadə etməyin. Çünki insanın ən böyük məğlubiyyəti başqalarının onu bəyənməməsi deyil, onların bəyənəcəyi birinə çevrilmək uğrunda öz kimliyini itirməsidir. Ən böyük qələbəsi isə hamının alqışını qazanmaq deyil, səhvlərini görərək, vicdanını qoruyaraq və başqalarının ləyaqətinə hörmət edərək öz həyatını yaşamağı bacarmasıdır. İnsan bir gün anlayır ki, həyat başqalarının gözündə mükəmməl görünmək üçün deyil, öz vicdanı qarşısında dürüst qalmaq, sevmək, öyrənmək, yaratmaq və yaşadığı dünyaya mənalı bir iz buraxmaq üçün verilmiş bir fürsətdir. Çünki insanın həqiqi azadlığı hamının onu anlamasında deyil, yanlış anlaşılmaq ehtimalına baxmayaraq öz vicdanına sadiq qala bilməsindədir.
Həsən Nağıyev, filosof
